ਲੰਡਨ ’ਚ ਅਸਥਾਈ, ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਹ ਇੰਨੇ ਆਮ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਿਲਣਸਾਰ, ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਾਮਿਆਂ ’ਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਆਕੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਲੰਡਨ ’ਚ ਆਮ ਕੈਫ਼ੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਨਬੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਗਲਤ ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਸੁਪਰਸਟੋਰ ’ਚ, ਜਦੋਂ ਕਰਮਚਾਰੀ ਕਿਸੇ ਗਾਹਕ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ’ਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਪਲੇਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਟਰੇਅ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਵੇਟਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੈਰਿਸਟਾ ਕੌਫੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਕੀਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਕਰਮਚਾਰੀ ਇਕ ਸਮੇਂ ’ਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਪੈਨਕੇਕ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਰੇਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ—‘ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੱਥ ਹਨ।’
ਲੰਡਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਦੇ ਆਦੀ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਕ ਬੋਰਡ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ‘ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰੋ’, ਕੀ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਟਕਾਰ ਲੱਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਰਸੋਈ ’ਚ ਕੋਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਬਦਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ’ਚ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਸੁਪਰਸਟੋਰ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਉੱਚ ਮੱਧ ਵਰਗ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਸਤੀ ਲੇਬਰ ਨਾਲ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਡਰਾਈਵਰ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਨੌਕਰਾਣੀ ਹੁਣ ਦੁਰਲੱਭ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।
ਇਹ ਪੈਸਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਯੂ. ਕੇ. ਨਵਾਂ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ (ਗਲਫ) ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਮਲਿਆਲੀ ਨਰਸਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਲੰਡਨ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਅਸਲ ’ਚ ਪਹਿਲੀ-ਦੁਨੀਆ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਛੋਟੇ ਕਮਰਿਆਂ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਓਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਉਹ ਗੱਲ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਵੀਕਾਰਨਯੋਗਤਾ, ਅਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਰੀਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਘੱਟ ਦਰਿੱਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਪਾਏਦਾਨ ’ਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਹੀਣਭਾਵਨਾ ਦਾ ਇੰਨਾ ਤੇਜ਼ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਗਰੀਬੀ ’ਚ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਿੱਥੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਕਸਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪੂਰੇ ਵਰਗ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਕ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਲਾਟਰੀ।
ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਲੰਡਨ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀਜ਼ੇ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ‘ਵਿਦਿਆਰਥੀ’ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਉਚਿਤ ਕਾਰਜ ਵੀਜ਼ੇ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਯੂ. ਕੇ. ’ਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇਕ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।
ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿਣ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਂਝ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ’ਚ ਨਾ ਆਉਣ।
—ਮਨੂ ਜੋਸੇਫ
(‘ਮਿੰਟ’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)
ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਅਰਬ ਵੋਟਰ ਬਣੇ ਕਿੰਗਮੇਕਰ
NEXT STORY