ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਯਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਕਸਦ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰੂਕੁਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਤੱਕ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ, ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦੇਵੋ ਭਵ:’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਚਰਿੱਤਰ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿੱਦਿਅਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਕਸ਼ਸ਼ਿਲਾ, ਵਿਕਰਮਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਵਰਗੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਗਣਿਤ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਮੈਡੀਕਲ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਾਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਏ।
ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਸੀ ਕਿ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵਾਕੰਸ਼ ‘ਗਿਆਨੰ ਮਨੁਜਸਯ ਤ੍ਰਿਤੀਯੰ ਨੇਤਰਮ੍’ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਤਤਕਾਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦੇਖਣ, ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸਮਝ ਵੱਲ ਅਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਵਿਵੇਕ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਇਕ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਅਾਧਾਰਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਨ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਵਿਚਾਰਕ ਸਮਝ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਤਜਰਬੇ ਅਾਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਕੋਡਿੰਗ, ਰੋਬੋਟਿਕਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਉੱਭਰਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੁੜਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਲਾਸਰੂਮ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਸਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੋਜਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਗਿਆਨ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖਣ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ, ਸਾਰਥਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂਕੁਲ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਅਤਾਗਤ ਸਮਝ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਭੂਮਿਕਾ ਸਾਡੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਆਓ ਉਸ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਈਏ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਈਏ ਅਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈਏ, ਜੋ ਹਰ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਏ।
- ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਜੋਸ਼ੀ
(ਲੇਖਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਮਾਮਲੇ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ)
ਭਾਰਤੀ ਨਵੀਨਤਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਦਿਲ : ਖੋਜ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ’ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਤੱਕ
NEXT STORY 
