ਜੰਮੂ : 5 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨੂੰ ਛੇ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਚਰਚਾਵਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਪਰਖ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਹਿਸ ਕੌਣ ਜਿੱਤਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਿਆ। ਕੀ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਵਧੀ? ਕੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਣੇ? ਕੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਧਿਆ? ਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੀਆਂ? ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਔਖਾ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਭੂਗੋਲ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਉਧਮਪੁਰ-ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ-ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਰੇਲ ਲਿੰਕ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੇਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਚੀਨਾਬ ਰੇਲ ਪੁਲ ਹੈ, ਜੋ ਨਦੀ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ 359 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੇਲ ਆਰਚ ਪੁਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ੋਜੀਲਾ ਅਤੇ ਜ਼ੈਡ-ਮੋਰਹ ਸੁਰੰਗਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਸਾਲ ਭਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਵੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲਾਈਨ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਮੰਗਲਾ ਅਤੇ ਨੀਲਮ-ਝੇਲਮ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਹਾਈਡਰੋਪਾਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਮਹਿੰਗੀ ਬਿਜਲੀ, ਲੋਡਸ਼ੈਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਘੱਟ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੇਲ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਭਗ 1.77 ਤੋਂ 1.78 ਕਰੋੜ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਲਮਰਗ, ਪਹਾਲਗਾਮ ਅਤੇ ਸੋਨਮਰਗ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੇਰਨ, ਗੁਰੇਜ਼, ਦੂਧਪਥਰੀ ਅਤੇ ਲੋਲਾਬ ਘਾਟੀ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਟੂਰਿਸਟ ਸਥਾਨ ਵੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਲਾਭ ਹੋਮਸਟੇ, ਹੋਟਲ, ਟੈਕਸੀ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖੇਤਰੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਫ਼ੀਸਦੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਨੀਲਮ ਘਾਟੀ ਵਰਗੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਟੂਰ ਆਪਰੇਟਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਬਾਗਬਾਨੀ, ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਆਏ ਹਨ। 2025-26 ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 5,824 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਨਵੇਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਨਾਂ, ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਦਮੀਆਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਵਧਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਠਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸਸਤੀ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ’ਤੇ ਰਾਹਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਯਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਇਦਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੋਰ ਆਸਾਨ ਹੋਈ ਹੈ।
ਬੇਸ਼ੱਕ, ਲਾਈਨ ਆਫ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵੱਖਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨਵੀਆਂ ਰੇਲ ਲਾਈਨਾਂ, ਸੁਰੰਗਾਂ, ਰਿਕਾਰਡ ਸੈਲਾਨੀ ਆਮਦ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਿਜਲੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦੇ ਅਜੇ ਵੀ ਜਨਤਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬਦਲਾਅ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੁਧਾਰ ਔਖੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹਾ ਲਿਖਾ ਕਾਯਮਾਬ ਬਣਾਈਆਂ ਧੀਆਂ ਨੇ ਪਿਓ ਤੋਂ ਮੋੜਿਆ ਮੂੰਹ, ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਆਈਆਂ, ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ 'ਤੇ...
NEXT STORY 
