ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਿਹੈ। ਇਹ ਪੂਜਾ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪੂਜਾ। ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਧਨ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ। ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਲਈ ਹਨੂਮਾਨ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨ-ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਗਣੇਸ਼ ਪੂਜਾ। ਇਹ ਪੂਜਾ ਸੰਸਾਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਵ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੈ। ''ਬਰਤ ਨੇਮ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਬਿਨ ਬੂਝੇ ਸਭਿ ਭਾਵ ਹੈ ਦੂਜਾ।'' ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਮ ਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣਾ ਭੇਟ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀਰਤਨੀਏ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਾਠੀ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਮੋਖ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ''ਪੰਡਿਤ ਲੋਗਹ ਕਉ ਬਿਉਹਾਰ। ਗਿਆਨਵੰਤ ਕਉ ਤਤੁ ਬੀਚਾਰ।'' ਇਹ ਪੂਜਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਮੰਗ ਅਤੇ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਉਪਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ¸
ਕਵਨ ਸੁ ਪੂਜਾ ਤੇਰੀ ਕਰਉ
ਕਵਨ ਸੁ ਬਿਧਿ, ਜਿਤ ਭਵਜਲ ਤਰਉ ''
ਪੂਜਾ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੱਥ ਨਾਲ, ਰਸਨਾ ਨਾਲ, ਸਰੀਰਕ ਕਰਮ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ। ਪੂਜਾ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪਾਏਦਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਬੋਰ ਕੀਤੇ ਹੈਂਡਪੰਪ ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਪੰਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਭਰਦਾ ਜਾਏਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਪੰਪ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਏਗਾ, ਪੂਰੀ ਏਅਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗੀ ਔਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਲ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇਗਾ।
ਪੂਜਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਅੰਦਰਲੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ, ਅੰਦਰਲੀ ਏਅਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ। ਪੂਜਾ ਨਿਤ-ਨੇਮ ਦੀ ਰਸਮ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨਚਰਿਆ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਹ ਪੂਜਾ ਧਰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਹੈ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਲੇਟ ਲੈ ਕੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ।
ਅਗਲੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਯੋਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਲੇਟ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਪੀ ਆ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਫੇਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅੰਦਰ, ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਪਰ ਜੇ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਸਲੇਟ ਲੈ ਕੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦਾ ਦਿਖੇ, ਤਾਂ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ, ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਪੂਜਾ ਅੰਦਰਮੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਏ। ਅੰਦਰ ਗਹਿਰੇ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਤੱਤ ਗਿਆਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ, ਨਿਰਵਾਣ, ਪ੍ਰਗਿਆ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ''ਕਵਨ ਸੁ ਪੂਜਾ ਤੇਰੀ ਕਰਉ''।
ਆਦਿਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਬਨਾਰਸ-ਪ੍ਰਵਚਨ ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਦੇਹ ਅਰੋਗਤਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਤੱਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਵੈਦ-ਹਕੀਮ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਉਵੇਂ ਮੰਦਿਰ-ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਗਏ। ਮੰਤਵ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਹਨ ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ''ਮੁਕਤਿਮ ਇੱਛਸੀ? ਚਏਤਾਤ ਵਿਸ਼ਯਾਨ, ਵਿਸ਼ਵਤ ਭਅਜਿਅ ''
ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੈ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ (ਜ਼ਹਿਰ) ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿਓ।
ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ''ਯੋਗ ਸੂਤਰ'' ਲਿਖਿਆ। ਯੋਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੇਲ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਯੋਗ....ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਯੋਗ। ਪਹਿਲਾ ਸੂਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯੋਗਸ਼ਚਿਤ ਵ੍ਰਿਤੀ ਨਿਰੋਧ : ਤਦਾ ਦ੍ਰਸਟੁ ਸਵਰੁਪੇ ਅਵਸਥਾਨਮ੍ਰ ਚਿਤ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਿੰਡਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਸੂਤਰ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਮੁਖੀ ਹੋਈ ਚਿਤ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰੋ। ਇਹ ਚਿਤ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਏ... ਸਤਿ ਦੇ ਸਮੀਪ। ਸਤਿ ਔਰ ਚਿਤ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਨੰਦ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਫੁੱਟਦੀ ਹੈ......ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਸਤਿ-ਚਿਤ ਆਨੰਦ ਦੀ ਵਰਖਾ।
ਇਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਪੂਜਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।.....
ਇਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਗੁਰੂਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨਾਮਧਾਰੀ
