ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪਸ਼ੂ, ਘੋੜੇ, ਬੈਲ, ਗਊਆਂ, ਝੋਟੇ ਅਤੇ ਗਧੇ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਊਂਦੇ ਜਾਂ ਮਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ, ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਘਿਓ-ਮੱਖਣ, ਦਹੀਂ ਆਦਿ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁਧਾਰੀ ਮੱਝ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਬਾਲਦੇ ਸਨ। ਖੱਲਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਦਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਖੱਲਾਂ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੱਚੀਆਂ ਖੱਲਾਂ ਤਾਣ ਕੇ ਹੀ ਘਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੜਾਂਦ ਫੈਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਦੁਰਗ (ਕਿਲਾ) ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਰਹਿਣ ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਆਦਿ ਲਈ ਝੁੱਗੀਆਂ ਅੰਦਰ ਖੱਲਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸਿਰਫ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਆਦਿ ਲੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਮੰਗਵਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਥੋਂ ਵਸਤਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਮਲੇਛ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕੰਨਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਔਰਤ ਸਿਰਫ ਲੱਕ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਖੱਲ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਪਹਿਨੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ।
ਵਿਆਹ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯੌਨ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਪੁਰਸ਼ ਕਈ-ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਇਕ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਦੋ-ਚਾਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰਖੈਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਂ ਤੇ ਸਕੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਨਾਲ ਯੌਨ ਸੰਬੰਧ ਜਾਂ ਸਹਿਵਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਠੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਦਸ-ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਸਹਿਵਾਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੇ ਸਨ। ਚਾਚਾ ਜਾਂ ਤਾਇਆ ਮਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਚਾਚੀ ਜਾਂ ਤਾਈ ਨੂੰ ਭਤੀਜੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਚਾਹੇ ਬੁੱਢੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਵਾਨ। ਉਂਝ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲੈਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਰ ਜਾਣ 'ਤੇ ਬੇਟਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਮਰਦ ਦਾ ਘਰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
NEXT STORY 
