ਅਜਮੇਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰ 'ਚ ਵਸਿਆ ਅਜਮੇਰ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤਮਾਲਾ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਵਾਜ਼ਾ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਰੀਫ ਦਾ ਭਾਰਤ 'ਚ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਖਵਾਜ਼ਾ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ-ਖਵਾਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਖਵਾਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ ਅਜਮੇਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਖਵਾਜ਼ਾ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਪਰਮਹੰਸ ਸਾਲ ਉਰਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਜਮੇਰ 'ਚ ਉਰਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਚਾਦਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੀ ਇਸ ਦਗਰਾਹ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ 'ਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੇ ਸੰਤ ਦੀ ਮੂਲ ਕਬਰ ਹੈ ਉਹ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਮੱਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੱਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਸਾਗਰ ਝੀਲ : ਅਜਮੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬਨਾਉਟੀ ਝੀਲ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਅਨਾਸਾਗਰ ਝੀਲ 13 ਕਿ. ਮੀ. ਖੇਤਰ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਅਨਾਜੀ ਚੌਹਾਨ ਵਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਾਗ ਪਹਾੜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।
ਪੁਸ਼ਕਰ : ਪੁਸ਼ਕਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਜਮੇਰ ਜ਼ਿਲੇ 'ਚ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸਵਰਗ ਤੀਰਥ ਰਾਜ ਪੁਸ਼ਕਰ 'ਚ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸ਼ਕਰ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਦੇਸੀ-ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਝੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਢਾਈ ਦਿਨ ਦੀ ਝੌਪੜੀ : ਇਹ ਖਵਾਜ਼ਾ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡਰਨੁਮਾ ਇਮਾਰਤ 'ਚ 7 ਮੇਹਰਾਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੇ 70 ਖੰਭੇ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੱਤ 'ਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰੀਗਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਦਿਨ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਇਕ ਮਸਜਿਦ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਢਾਈ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਮਸਜਿਦ ਭਾਰਤੀ-ਮੁਸਲਿਮ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।
