ਯੁਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਭਗਤ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਧੂਰੀ ਰੰਗ 'ਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ 'ਚ ਮਹਾਨਾਇਕ ਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਹਨੂਮਾਨ ਉਹ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਹਰੇਕ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਅਲੋਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹਨ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਰੌਚਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਰੂਪ ਪੁਰਾਣਾਂ 'ਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮੰਦਿਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜਨਪਦ 'ਚ ਸਥਿਤ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਿੰਡ 'ਚ ਗੋਰਖਾ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਬੀਤੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਫੌਜ 'ਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਹੈ। 1861 'ਚ ਜਦੋਂ ਫਰਸਟ ਗੋਰਖਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 'ਚ ਸਥਾਈ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਗੋਰਖਾ ਫੌਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੇਪਾਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਸਤੀ ਵਸਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਜ਼ਿਲਾ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ 'ਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੋਰਖਾ ਕੌਮ ਦੇ ਦੁਰਗਾ ਮੱਲ ਅਤੇ ਦਲਬਹਾਦਰ ਥਾਪਾ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਲਟਕਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ 'ਚ ਇਕ ਫੌਜੀ ਗੋਰਖਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਜੀਤ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਲ 1861 'ਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਮੰਦਿਰ ਬਣਵਾ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਮੰਗਵਾਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਥੇ ਭਗਤ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਭਜਨ, ਕੀਰਤਨ, ਵਾਦਨ ਨਾਲ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ 'ਚ ਰੌਲੇ ਨਾਲ ਅੜਚਨ ਪੈਣ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਏਡਜੂਟੈਂਟ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਾਲੇ 'ਚ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਉਥੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਗੁੱਸੇਖੋਰ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਨੀਂਦ 'ਚ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਲਤ ਰੋਜ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਇਕ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਵਾਪਸ ਲਓ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸੀਬਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਪੂਰਵਕ ਮੂਰਤੀ ਉਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਜਨ-ਜਨ ਲਈ ਪੂਜਨੀਕ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਇਥੇ ਹਨੂਮਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਜੀਤ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਠਾਕੁਰ ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਦੇ ਗੋਰਖਾ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਦਸੰਬਰ 1941 'ਚ ਦੂਜੇ ਹਫਤੇ 'ਚ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ-ਮਰਨ ਲਈ ਉਤਾਰੂ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਗੋਰਖਾ ਜਵਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਸੰਗਰਾਮ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ।
► ਉਦੈ ਠਾਕੁਰ
ਇਹ ਹੈ ਮਹਾਵੀਰ ਅਭਿਮਨਿਊ
NEXT STORY 
