ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਇਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਾਥੀ ਐਲੀਫਸ ਮੈਕਸੀਮਸ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਡੂੰਘਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਧਰਮ, ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਇਕ ਦੰਦ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1947 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ, 1972 ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ, ਜੋ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿਚ ਹੋਣ। ਫੋਰੈਸਟ (ਸੰਭਾਲ) ਐਕਟ, 1980, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 9 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਸਥਾਗਤ ਤੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਥੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਲੈਂਡਮਾਸ ਦੇ ਲਗਭਗ 5% ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰੇਂਜ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੈਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜੋ ਕਿ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਕਈ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਅਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਗਰਮ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ-ਮੋਡ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਨੇ 1992 ਵਿਚ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਢਹਿ ਜਾਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਪਾਂਸਰ ਸਕੀਮ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਯੂਨਿਟ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 80,778 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿਚ ਫੈਲੇ 33 ਹਾਥੀ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਸਾਲ 2022 ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਦੇ 30 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।
ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਨਵੇਂ ਹਾਥੀ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਧਵਾ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਵਿਚ ਨੋਟੀਫਾਈਡ ਤਰਾਈ ਹਾਥੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਅਗਸਤਿਆਰਮਲਾਈ ਐਲੀਫੈਂਟ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੇਰੀਆਰ ਅਤੇ ਅਗਸਤਿਆਰਮਲਾਈ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਹਾਥੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਥੀ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿਚ ਚਿੱਲਾ-ਮੋਤੀਚੂਰ, ਕੇਰਲ ਵਿਚ ਤਿਰੁਨੇਲੀ-ਕੁਦਾਰਾਕੋਟ ਕੋਰੀਡੋਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਥੀ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਓਡਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਲਿਆਰੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ (ਸੁਰੱਖਿਆ) ਐਕਟ 1972 ਦੇ ਉਪਬੰਧਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਜੋਂ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੇਲ ਗੱਡੀ (ਟ੍ਰੇਨ) ਨਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਅਤੇ ਐੱਮ. ਓ. ਈ. ਐੱਫ. ਸੀ. ਸੀ. ਅਕਸਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚੁਣੌਤੀ ਮਨੁੱਖੀ-ਹਾਥੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਫਸਲ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਐਕਸ-ਗ੍ਰੇਸ਼ੀਆ ਵੰਡ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਕਲਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ, ਐੱਮ. ਓ. ਈ. ਐੱਫ. ਸੀ. ਸੀ. ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਐਲੀਫੈਂਟ ਦੇ 30 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗਜ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਣਗੇ। ਗਜ ਉਤਸਵ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਾਡੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸੱਚ ਤੋਂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਮੂੰਹ ਮੋੜੇਗਾ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ
NEXT STORY 
