ਮੇਲਾ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਹਰ ਸਾਲ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਗਾਧਰੀ ਤੋਂ 20 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਿੰਧੂ ਵਣ ਵਿਖੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਮੇਲਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾਪ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ 'ਤੇ ਪਈ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ ਪਰ ਆਏ ਅਤਿਥੀ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਲਯੁੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਪੁਲਸਤਿਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਕ ਯੱਗ ਰਚਾਇਆ, ਜਿਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪੁੱਜੇ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਉਪਰ ਪੈਣ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁਖ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀ।
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਖ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਮੁਖ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਕਪਾਲੀ (ਕੱਟੇ ਸਿਰ ਦਾ ਲੱਤ ਨਾਲ ਚਿਪਕ ਜਾਣਾ) ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਸਕੰਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੱਤਿਆ (ਬ੍ਰਹਮ ਕਪਾਲੀ) ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਸ਼ੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਰੁਕਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹੀ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੱਲਦੇ-ਚੱਲਦੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਵਾਨੀਪੁਰ ਦੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਠਹਿਰ ਗਏ ਤਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਇਥੇ ਗਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਛੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ। ਵੱਛਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੱਲ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਤੇਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਪਰ ਗਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ਵੱਛੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਯਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਲਿਆ।
ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਹੀ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੱਛੇ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਇਸ ੍ਰਹਮ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੱਛੇ ਨੇ ਔਸ਼ਰਮ ਤੀਰਥ ਦੇ ਸੋਮਤਰ ਤਲਾਬ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਕ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਗਰਦਨ ਤੋਂ ਉਪਰਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਉਹ ਕਾਲਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਗਾਂ-ਵੱਛੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਲਾਬ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਕਪਾਲੀ ਦੋਸ਼ ਹਟ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਲੱਤ ਤੋਂ ਕਪਾਲ (ਸਿਰ) ਹਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਪਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਛੜਾ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਸੀ ਤੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਜੂਨੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਾਂ ਤੇ ਵੱਛੇ ਦੀ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਕ ਹੋਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਵਣ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਧਰਮ ਖੇਤਰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਿੰਧੂ ਵਣ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵਧ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਿਣ 'ਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਤਲਾਅ ਹੈ। ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਇਕ ਉੱਚਾ ਟਿੱਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਕਰੀਬ 100 ਵਰਗ ਫੁੱਟ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲੱਗਭਗ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਕੁਦਰਤੀ ਕੁੰਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕੁੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਕ ਹੋਰ ਸਰੋਵਰ ਰਿਣ ਮੋਚਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ 500 ਫੁੱਟ ਵਰਗਾਕਾਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਇਥੇ ਹੀ ਧੋਤੇ ਸਨ ਤੇ ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਸਨ।
ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਇਥੇ 308 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 754 ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਥੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ 22 ਦਿਨ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਹਾੜੇ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤਕ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਬੱਦਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ-ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ 'ਤੇ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਜੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
