ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਸ਼ੰਗਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲੇ 'ਚ ਸਥਿਤ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ 3500 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਸਤਪੁੜਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਸਮੇਤ 450 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 35.1 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 8.3 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗ੍ਰੇਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਪਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਜਟਾਸ਼ੰਕਰ ਮੰਦਿਰ ਗਏ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਪੱਕੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਥੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰੇਤੀਲੇ ਪੱਥਰ ਚਿੰਬੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਈਡ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਚਮੜ੍ਹ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁੱਬੀ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਤਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਘਟਦਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵਜੀ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਹੈਰਾਨਕੁੰਨ ਪਹਾੜਾਂ 'ਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਹੀ ਗਏ ਸਾਂ ਕਿ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਸ ਘੋਲਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਭਜਨ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਘੰਟੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰ ਚੱਲ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਪਰ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਨੰਦੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪੱਥਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੌੜੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਲੰਬੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਗੁਫਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦਾ ਆਕਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਉਤੇ ਕਈ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਠੰਡਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਫਾ 'ਚ ਅੰਦਰ ਜਾਣ 'ਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਇਕ ਸਿੱਲ੍ਹ, ਜੋ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੀ ਜਟਾਸ਼ੰਕਰ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਓਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ 'ਤੇ ਇਕ ਕੁੰਡ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਥੋਂ ਦੀ ਸ਼ਿਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ 'ਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਈ ਸੀ। ਧੁੱਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਚਮਕਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਾਪਸੀ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਪਰ ਇਕ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਾਲਟੀ 'ਚ ਕੁਝ ਪੱਥਰ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਉਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਗਰ ਪੁਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਪਾਂਡਵ ਗੁਫਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਪਿਆ। ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਤੋਂ 2.5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹਨ ਇਹ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪੰਜ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਦੰਦ ਕਥਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਬਣਵਾਸ ਮੌਕੇ ਇਥੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਪਰ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਣ 'ਤੇ ਓਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਜਿਹਾ ਬਗੀਚਾ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਖਣ ਗਏ। ਇਥੇ 15 ਫੁੱਟ ਲੰਬੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦੇਵ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਇਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਤਲੀ ਧਾਰ ਡਿੱਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਫਾ 'ਚ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਣੀ ਰਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੀਤਲ ਜਲ ਪੀਣ 'ਚ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਇਥੋਂ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਪੈਦਲ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ 'ਤੇ ਗੁਪਤ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਗੁਫਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 40 ਫੁੱਟ ਤੰਗ ਗੁਫਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਕਤਾਰ 'ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਡੀ ਵਾਰੀ ਆਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ 'ਚ ਸਿਰਫ ਅੱਠ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੰਗ-ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫਾ 'ਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਘਬਰਾ ਗਈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੁਟਣ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰੀ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰੋਮਾਂਚਕਾਰੀ ਅਨੁਭਵ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਪੈਦਲ ਕੱਚਾ ਰਸਤਾ ਚੌਰਾਗੜ੍ਹ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਬਿਖੜਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਸੌਖਾ ਰਸਤਾ ਤਹਿ ਕਰਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਪੌੜੀਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਓਥੇ 1300 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ। ਡੇਢ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਪਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ। ਉਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਕ ਅਦਭੁੱਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਜੋ ਇਕ ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਕੁਇੰਟਲ ਤਕ ਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਭਗਤ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਇਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਓਥੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਝੀਲ 'ਚ ਬੋਟਿੰਗ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਕਿੰਨੀ ਸੁਰੀਲੀ ਧੁਨ ਹੈ, ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਬੈਂਡ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਗਏ। ਗਾਈਡ ਨੇ ਸਾਡੀ ਜਗਿਆਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤੀ। ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਹੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਇਕੋ-ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧੁਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਹੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਬੀ-ਫਾਲ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੀਤਲ ਜਲ 'ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਾਣੀ ਇੰਨੀ ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰੀਰ ਉਤੇ ਉਸਦੀ ਚੁਭਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਸੀਂ ਚਾਂਦੀ ਰੰਗਾ ਝਰਨਾ ਦੇਖਣ ਗਏ। ਓਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਂ ਰਜਤ ਪ੍ਰਾਪਤ (ਚਾਂਦੀ ਰੰਗਾ ਝਰਨਾ) ਹੀ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਪਰੋਂ ਇਕ ਪਤਲੀ ਧਾਰਾ, ਜੋ ਚਾਂਦੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੇ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੁਕਾਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਾਰਡੀ 'ਖੋਹ' ਦੇਖਣ ਗਏ, ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਾਰਡੀ ਖੋਹ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹਾਰਡੀ ਸੀ, ਇਥੋਂ ਕੁੱਦ ਕੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਖਾਈ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ 350 ਫੁੱਟ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ, ਖੱਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਧੂਰੀ 'ਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ 'ਚ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਫਾਂਸੀ ਖੱਡ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਰਿੱਛਗੜ੍ਹ ਦੇਖਣ ਗਏ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਬੂਹੇ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪਹਿਲੀ ਗੁਫਾ 'ਚ ਆਉਣਾ ਰੋਮਾਂਚਕਾਰੀ ਅਨੁਭਵ ਜਾਪਿਆ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਸਤਪੁੜਾ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਚੋਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾਈ ਲੱਗਭਗ 4455 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਦਾ ਉਹ ਮਨੋਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਸੀਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਸਾਡਾ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਵਾਣਿਕੀ (ਜੰਗਲਾਤ) ਅਜਾਇਬਘਰ ਸੀ। ਓਥੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵਣ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫਿਲਮ ਦੇਖੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨੁਹਾਰ ਦੇਖਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦਾ ਅਕਸ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਟ ਰਿਹਾ। ਓਥੇ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ 'ਚ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਅਸਲ 'ਚ ਸਵਰਗ ਇਹੀ ਹੈ।
ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਲੇਕ, ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ, ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਘਾਟੀ, ਰਿਛਗੜ੍ਹ, ਸਤਪੁੜਾ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਾਰਟ, ਸਨਸੈੱਟ ਪੁਆਇੰਟ ਆਦਿ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਥਾਵਾਂ ਹਨ।
ਨਕਲ ਵੀ ਅਕਲ ਨਾਲ
NEXT STORY 
