ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੁਰਾਣਾਂ 'ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਤੇ ਮਿੱਤਰਾਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਅਗਨੀ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਅਰੂੰਧਤੀ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤੂਲੋਕ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੌਰੋਹਿਤਯ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਉਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੌਰੋਹਿਤਯ ਕਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨ 'ਚ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਇਸੇ ਵੰਸ਼ 'ਚ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਪੌਰੋਹਿਤਯ ਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ।''
ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਾਧਾਮ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੌਰੋਹਿਤਯ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਲ 'ਤੇ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਗੜਗਾ ਜਿਹੀ ਲੋਕ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਦਿਲੀਪ ਨੂੰ ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਰਘੁ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ 'ਚ ਆਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਪੁੱਤਰੇਸ਼ਟੀ ਯੱਗ ਖਤਮ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ।
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਤੋਂ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਿਲਕ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ।
ਇਕ ਵਾਰ ਅੱਠ ਵਸੂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਸੂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇਰ ਤਕ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ, ਸਾਧਨਾ- ਭਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਵਾਸ ਸਜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਵਸੂਗਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿਵਸਥਾ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਵਸੂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਬਾਗ ਵੱਲ ਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਏ। ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਨੰਦਨੀ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਘਾਹ ਚਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਗਾਂ ਦੀ ਭੋਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਆਈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਉੱਠੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ''ਸਵਾਮੀ! ਨੰਦਨੀ ਦੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।''
ਪ੍ਰਭਾਸ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਦੇਵੀ! ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲੋਭ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ, ਅਸੀਂ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਾ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਰਮ ਭੋਗ ਦਾ ਦੰਡ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪਵੇਗਾ।
''ਅਸੀਂ ਦੇਵਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਮਰ ਹਾਂ। ਨੰਦਨੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਅਮਰਤਵ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ?'' ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਮ੍ਰਿਤੂ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਇਕ ਸਹੇਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਲੈ ਚੱਲੀਏ।''
ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੇ ਫਿਰ ਸਮਝਾਇਆ, 'ਦੇਵੀ! ਚੋਰੀ ਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਸਤੂ ਲਈ ਹੋਏ ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜਿੱਦ ਛੱਡਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਵਸੂ-ਪਤਨੀ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝੀ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਗਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ 'ਚ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਆਸ਼ਰਮ ਪਰਤ ਆਏ। ਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਤਾ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਈ। ਇਸ 'ਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ''ਸਾਰੇ ਵਸੂਦੇਵ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ।''
ਸਰਾਪ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਦੇਵਗੁਰੂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 7 ਵਸੂਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤਤਕਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਅੰਤਿਮ ਵਸੂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਚਿਰਕਾ ਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਕਰਨੇ ਹੀ ਪਏ। ਇਹ ਅੱਠ ਵਸੂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਸੱਤਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਅੱਠਵੇਂ ਵਸੂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸੇ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਲਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਆਫ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਕੱਲਿਆਂ 'ਚ ਕੀਤਾ ਅਪਰਾਧ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
NEXT STORY 
