ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦੰਡ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ ਪਰ ਗਊ ਦੇ ਹਤਿਆਰੇ ਲਈ ਮ੍ਰਿਤੂ ਦੰਡ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਾਏਨਾਮ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਤਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ। 24 ਮਾਰਚ 1847 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅੱਗੇ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ''ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਊ-ਬੱਧ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।''
ਪਰ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਾ ਝੰਡਾ ਉਤਰਵਾ ਕੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਉਥੇ ਗਊ-ਬੱਧ ਦੀ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 10 ਮਈ 1849 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੇ ਗਊ ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਈਜਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਗਊ ਮਾਸ ਵੇਚਣ ਲਈ ਬੁੱਚੜਖਾਨੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗਊ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸਰੇ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਜ਼ਿਬ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਆਗੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੰਵਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪਰਤ ਜਾਣ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੈਪਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ 'ਚ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਗਊ-ਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗਊ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਗਊ ਹੱਤਿਆ ਗੁਰੂ-ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਮਧਾਰੀ ਗਊ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਗਊ ਪੂਜਕ ਹਨ, ਇਸ ਕੁਟਲ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਬੁੱਚੜਖਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਬੜ੍ਹਾਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬੁੱਚੜਖਾਨੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਮੁਫਤ ਜਗ੍ਹਾ, ਰਿਆਇਤਾਂ, ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਥਾਪੜੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਜਿਥੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੇਟ ਲਾਗਿਓਂ 1847 ਵੇਲੇ ਦੀ ਲਿਖੀ ਗਊ ਕਤਲ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਥੇ 1871 ਤਕ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ ਕਿ ਗਊ ਦਾ ਮਾਸ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਟੋਕਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਕੇ ਦੇ ਕੇ ਵਿਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
12 ਜਨਵਰੀ 1872 ਦਾ ਵਾਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੰਬਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਫਰਵਾਹੀ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ ਬਲਦ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਲੱਦਣ ਅਤੇ ਉਪਰ ਆਪ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਣ ਕਾਰਨ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੱਲ ਕੋਤਵਾਲੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਜਿਥੇ ਉਲਟਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗਰਮਦਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਜਥੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੂਨ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਖੇ ਵੀ ਬੁੱਚੜ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੁੱਚੜ ਬਾਜ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬਲਦੀ 'ਤੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਭਾਂਬੜ ਬਾਲ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਕਿ ''ਅਜੇ ਫਸਲ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਰੁਕ ਜਾਓ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸੰਗਰਾਮ ਕਰਾਂਗੇ।'' ਪਰ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ''ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।''
ਅਕਾਲ ਬੂੰਗੇ ਵਿਖੇ ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਆਨ ਵਿਚੋਂ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਕ ਲੀਕ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ ''ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇਣਾ ਹੈ ਉਹ ਲਕੀਰ ਟੱਪ ਕੇ ਇਧਰ ਆ ਜਾਵੇ।''
125 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਲੀਕ ਟੱਪੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਲੌਦ ਵਿਖੇ ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਵੇਲੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਬੁੱਚੜਖਾਨੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਵੱਢੇ ਅਤੇ ਬੁੱਚੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ 14-15 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਦੋ ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 10 ਬੁੱਚੜ ਮਰੇ ਅਤੇ 17 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, 9 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 38 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਭਾਵ ਬੁੱਚੜਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਕੁਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 68 ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿ. ਐੱਲ. ਕਾਵਨ ਨੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1872 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਰੱਕੜ ਵਿਚ 9 ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਡਾਉਣ ਦਾ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਆਖਿਆ, ''ਪਿੱਠ ਕਰਨਾ ਸੂਰਮੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਅਤੇ ਗਊ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਕੱਫਣ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਆਏ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਛਾਤੀਆਂ ਤਾਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਵਾਂਗੇ। 7 ਤੋਪਾਂ 7 ਵਾਰ ਚੱਲੀਆਂ ਅਤੇ 49 ਸਿੰਘ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਤੂੰਬਾ-ਤੂੰਬਾ ਹੋ ਉੱਡ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਛੋਟੇ ਬਾਲਕ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੇਮ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਕਾਵਨ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਆਫ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਵੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਪਰ 12 ਸਾਲਾ ਬਾਲਕ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਝਪਟ ਪਿਆ ਤੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
18 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕਰਕੇ 16 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤੋਪਾਂ ਅੱਗੇ ਢੀਮਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। 18 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਲਈ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਰਮਾ ਵਿਚੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 64 ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ। ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗਊ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ''ਇਕ ਗਾਈ ਦਾ ਤਰਸ ਠੀਕ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਭੀ, ਜੋ ਗਾਈ ਮੇਂ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹੈਣ, ਔਗੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਚਾਰ ਲੇਹੁ।''
ਆਦਰਸ਼ ਭਗਤ ਹਨੂਮਾਨ
NEXT STORY 
