ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਂ ਨਵੀਨ ਮੰਦਿਰ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਕੂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਨਗਰ ਸੁਰਾਖਨੀ 'ਚ ਹਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿੰਦੂ ਅਗਨੀ ਮੰਦਿਰ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਥੇ ਸਤੀ ਦਾ ਦਿਲ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਫਾਰਸੀ 'ਚ ਨਾਂ ਆਤਿਸ਼ਗਾਹ ਹੈ। ਆਤਿਸ਼ ਮਤਲਬ 'ਅੱਗ' ਤੇ ਗਾਹ ਮਤਲਬ 'ਟਿਕਾਣਾ'। ਪਾਰਸੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਪਾਰਸੀਆਂ ਦਾ ਅਗਨੀ ਮੰਦਿਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ 'ਚ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਆਉਣ 'ਤੇ ਅੱਗ ਪੂਜਾ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਮੰਦਿਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਨਾ ਪੈ ਗਿਆ।
ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ 'ਚ 17ਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚੋਂ ਹਿੰਦੂ ਵਪਾਰੀ ਸਿਲਕ ਰੂਟ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਕੂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਚੋਂ ਅਗਨੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਦਿਰ 1713 'ਚ ਬਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਮੁੱਖ ਮੰਦਿਰ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਠਾਰਾਂ ਵਰਗ ਫੁੱਟ 'ਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਸਮੂਹ ਦੀ ਬਾਕੀ ਉਸਾਰੀ ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਲੱਗਭਗ 1810 'ਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਰਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਪੰਝੀ ਕਮਰੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਤਬੇਲੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਕਮਰੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਕਈ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬੋਹੜ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵੀਹ ਕਮਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿੱਪੀ 'ਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਬਾਕੂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਮੰਦਿਰ 'ਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਮੁਖੀ 'ਚ ਅਨੇਕ ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਸ਼ਿਲਾ 'ਤੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 'ਚੋਂ ਪੂਰਾ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਖੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ 'ਚ ਸੱਤ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਧਰਤੀ 'ਚੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਨਿਕਲਣ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਵਾਲਾ ਬਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਮੰਦਿਰ 'ਚ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਡੂੰਘਾ, ਚਾਰ ਫੁੱਟ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਹਵਨਕੁੰਡ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਨਕੁੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਦੀ ਲਾਟ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯੱਗ ਇਸੇ ਹਵਨਕੁੰਡ 'ਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ 'ਵੱਡਾ ਜਵਾਲਾ ਜੀ' ਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਵਾਲੇ ਜਵਾਲਾ ਜੀ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ 'ਛੋਟਾ ਜਵਾਲਾ ਜੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਇੰਨਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਰੂਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਾਰ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਤੀਸਰਾ 1883 'ਚ ਆਪਣੇ ਬਾਕੂ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਦਿਰ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਮੰਦਿਰ 'ਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਪਰ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਦੌਰ ਜਲਦ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਕੂ ਏਰੀਏ 'ਚੋਂ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਕੱਢੀ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ 1969 'ਚ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੁਝ ਗਈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਪੁਜਾਰੀ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਜਕਲ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਟੂਰਿਸਟਾਂ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਗੈਸ ਪਾਈਪ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਗੈਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਫਸੋਸ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਲਾਲਚ ਨੇ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧ੍ਰੋਹਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਕਰਮ ਕਰੋ, ਫਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ
NEXT STORY 
