ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਕੋਈ ਸੁਰਤਿ ਜਗਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੰਸਾ-ਸੋਹੰ-ਹੰਸਾ- ਸੋਹੰ ਇਹ ਅਕਿਰਤਮ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਵਡਭਾਗੀ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦਸਮ ਦੁਆਰ 'ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਥੇ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ 'ੴ' ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਹੰਸ-ਸੋ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਕੀ ਖਾਸ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮਨਾ, ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬੈਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀ ਛਿੱਦਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਧਾਰਾਵਾਂ ਪੰਜਾਹ (50) ਹਨ। ਪੰਜਾਹ (50) ਇਹ ਬੈਖਰੀ¸ਦੋ (2) 'ਸ' ਤੇ 'ਹ' ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਵੰਜਾ (52) ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ 'ੴ' ਹੈ।
'ਬਾਵਨ ਅਛਰ ਲੋਕ ਤ੍ਰੈ ਸਭੁ ਕਛੁ ਇਨ ਹੀ ਮਾਹਿ।। (ਕਬੀਰ, ੧੩੦੭)
ਇਹ ਕਿਰਤਮ ਅੱਖਰ ਹਨ ; ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅੱਖਰ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਨਾਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀ ਛਿੱਦਰਾਂ ਵੱਲ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਇਹ ਪੰਜਾਹ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਹ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸੁਖਮਨਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇੰਦਰੀ ਛਿੱਦਰਾਂ ਵੱਲ ਤੇ ਇੰਦਰੀ ਛਿੱਦਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪੰਜਾਹ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਲਟ ਕੇ ਸੁਖਮਨਾ ਵੱਲ¸ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹੀ ਸੌ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।ਜਿਹੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪੀ ਸੌ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਸ ਤੇ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਮਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨ ਲਓ, ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ
NEXT STORY 
