ਪ੍ਰਭੂ ਅਰਾਧਨਾ 'ਚ ਲੀਨ ਸਾਧਕ ਲਈ 'ਨਾਮ' ਇਕਾਗਰਤਾ 'ਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਯੋਗ ਹੁੰਦੈ। ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਤਰ-ਪੁਕਾਰ ਉਦੋਂ ਤਕ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਵਿਯੋਗਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਮਿਲਨ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਾਣਨਾ ਹੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਪਰ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰਥਕ ਹੋਵੇ? ਇਕ ਬੱਚਾ, ਭੀੜ ਵਿਚ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਵਿਛੜ ਜਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹ ਬੱਚਾ ਰੋਂਦੈ- ਕੁਰਲਾਉਂਦੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮਠਿਆਈ, ਖਿਡੌਣੇ, ਕਈ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਪਰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬੱਚਾ ਮਾਂ-ਮਾਂ ਪੁਕਾਰਦੈ। ਇਹ 'ਮਾਂ' ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮਸਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ 'ਨਾਮ' ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੀ ਭੀੜ, ਮਠਿਆਈ, ਖਿਡੌਣੇ, ਹੁਣ ਕੁਝ ਵੀ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਬੱਚੇ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਲਿਆ, ਇਕੋ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖੋਂ ਨਿਕਲਦੈ 'ਮਾਂ'। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ 'ਮਾਂ' ਹੈ। ਮਾਂ ਕਿਹੈ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵਜੂਦ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸੂਮ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਕਵਨ ਸੁ ਨਾਮ, ਹਉਮੈ ਮਨ ਖੋਇ।'
ਜੰਗਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਵਾਰ ਲਛਮਣ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਫ਼ਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੈ? ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ : ਨਾਮ ਤੇ ਵਿਰਤੀ, ਯੋਗ ਤੇ ਗਿਆਨਾ। ਗਿਆਨ ਮੋਕਛਪ੍ਰਦ ਵੇਦ ਵਖਾਨਾ
'ਹੇ ਤਾਤ! ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ, ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ। 'ਨਾਮ ਤੇ ਵਿਰਤੀ'।
ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ, ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਪ੍ਰਤੀ, ਰਾਗ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ 'ਚ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਉਮਰ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਏ। ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਏ। ਵੈਰਾਗ ਹੋ ਜਾਏ।
ਮਨ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਦੌੜ ਰਿਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵੀ ਜਪ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ-
''ਮਨ ਪਰਬੋਧਹੁ ਹਰਿ ਕੇ ਨਾਇ। ਦਹਿਦਿਸ ਧਾਵਤ ਆਵੈ ਠਾਇ'' (ਸੁਖਮਨੀ)
ਨਾਮ 'ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨੈ। ਮਨ ਦਾ ਸਾਵਧਾਨ, ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਰਨਾ, ਮੰਦਰ 'ਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਨਿਹਫਲ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਨਾਮ ਦਾ ਪੂਰਵ ਅਭਿਆਸ, ਰਿਹਰਸਲ ਕਿ ਇਹ ਘਰ-ਵਪਾਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਪਦਾਰਥ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਮੈਂ ਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅੰਸ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਰਿਹਾਂ। ਦੇਹ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਕਿਹਾ ਗਿਐ। ਮੈਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾਂ...ਮੈਂ ਪਾਠ ਕਰ ਰਿਹਾਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਸੀਲਾ ਬਣਾ ਕੇ 'ਨਾਮੀ', ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ 'ਚ ਇਹ ਹਉਮੈ ਅਵਰੋਧ ਹੈ... ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਵਨ ਸੁ ਨਾਮ, ਹਉਮੈ ਮਲ ਖੋਇ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲੇ, ਜੋ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇਵੇ। ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਹਉਮੈ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਧਰਮ-ਕਰਮ ਵੀ ਈਰਖਾ, ਦਵੇਸ਼, ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰੋ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਸ਼ਟਾਵਕਰ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਤਾਂ ਅਸ਼ਟਾਵਕਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—
ਯਦੀ ਦੇਹ ਪ੍ਰਿਥਕ ਕ੍ਰਿਤਵਾਂ, ਚਿਤ ਵਿਸ੍ਰਾਮ ਤਿਸਠਸੀ।
ਅਧੁਨੈਵ ਸੁਖੀ, ਸ਼ਾਂਤਹ, ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੋ ਭਵਿਸਯਮੀ
ਰਾਜਾ ਜੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇਂ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਹੁਣੇ ਇਸੇ ਪਲ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ, ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਏਂਗਾ। ਇਸ ਹਉਮੈ ਨੂੰ, ਦੇਹ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :
''ਅਵਿਤਕਤਮ 'ਚ ਭੂਤੇਸੂ, ਵਿਤਕਤਮੈਵ 'ਚ ਸਥਿਤਮ। । ''
ਸੰਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ-ਆਤਮਾ, ਧਨ-ਪਿਰ ਇਕਮਿਕ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਹੀ, ਯੋਗ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕਵਨ ਸੁ ਨਾਮ, ਹਉਮੈ ਮਲ ਖੋਇ। ।
ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਨੁਕਰਨ ਨਹੀਂ।
ਨਾਮ ਕੋਈ ਤੋਤੇ ਦਾ ਰਟਨ ਨਹੀਂ। ਨਾਮ ਤਾਂ ਨਾਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ....ਸਥੂਲ ਤੋਂ ਸੂਖਮ 'ਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹੈ।
