ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕੋ! ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰਬ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੀ ਖਲੋਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਗਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਔਂਢਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਕਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਅੱਜਕਲ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਘੁੰਮ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਰਾ ਦਵਾਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੀ ਖਲੋਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਆ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਪਾਂਡਿਆਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸੇ, ਜਿਥੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਫੁੱਟ ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਰ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਸਰੋਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਸਰੋਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਵਾਹਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਨੰਦੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਧੁਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਿਥੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬੈਠ ਕੇ ਭਜਨ ਬੰਦਗੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਮੰਦਿਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਚੱਕੀ ਵੀ ਪਈ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਚੱਕੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਚੱਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਲਗਾਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਚੱਕੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕਈ ਮਣ ਆਟਾ ਪੀਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਚੱਕੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ 'ਭ੍ਰਮਰ' (ਕੀੜੇ) ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਿਰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਿਸੋਭਾ (ਵਿਨੋਭਾ) ਖੇਚਰ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਪੱਕੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਵਾਰ ਦੀ ਇਕ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵੇਲੇ ਠਾਕੁਰ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੋਈ ਗਊ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਣ ਅਤੇ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :
'ਕੰਮ ਕਿਤੇ ਪਿਉ ਚਲਿਆ ਨਾਮਦੇਵ ਨੋ ਆਖਿ ਸਿਧਾਇਆ॥
ਠਾਕਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀ ਦੁਧੁ ਪੀਆਵਣ ਕਹਿ ਸਮਝਾਇਆ॥
ਨਾਮਦੇਉ ਇਸਨਾਨੁ ਕਰਿ ਕਪਲ ਗਾਇ ਦੁਹਿਕੇ ਲੈ ਆਇਆ॥
ਠਾਕਰ ਨੋ ਨਾਵਾਲਿਕੈ ਚਰਣੋ ਉਦਕੁ ਲੈ ਤਿਲਕੁ ਚੜ੍ਹਾਇਆ॥
ਹਥਿ ਜੋੜਿ ਬਿਨਤੀ ਕਰੈ ਦੁਧ ਪੀਅਹੁ ਜੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇਆ॥
ਨਿਹਚਉ ਕਰਿ ਆਰਾਧਿਆ ਹੋਇ ਦਇਆਲ ਦਰਸੁ ਦਿਖਲਾਇਆ॥
ਭਰੀ ਕਟੋਰੀ ਨਾਮਦੇਵਿ ਲੈ ਠਾਕਰ ਨੋ ਦੁਧ ਪੀਆਇਆ॥
ਗਾਇ ਮੁਈ ਜੀਵਲੀਓਨੁ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਛਪਰ ਛਾਇਆ॥
ਫੇਰਿ ਦੇਹੁਰਾ ਰਖਿਉਨ ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਲੈ ਪੈਰੀ ਪਾਇਆ॥
ਭਗਤ ਜਨਾ ਦਾ ਕਰੇ ਕਰਾਇਆ॥
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਭੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭੰਗ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 6-7 ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਭੰਗ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ 6 ਜਾਂ 7 ਨਾਮਦੇਵ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਮੀ ਭਰੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਡਰਪੁਰ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਲਾ ਸੋਲਾਪੁਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਬਿਤਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ 'ਇਤਿਹਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਭਾਗ' ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ ਸਬੂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰ ਭੰਡਾਰਕਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਫਰਤ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 100 ਸਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਣਗੇ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮਦੇਵ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਗੀਤ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਬੁੱਤ ਭੰਨਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਮਦੇਵ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆ ਵਸੇ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਟਨਾ ਜੋ ਵਾਪਰੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨਾ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ। ਮੋਈ ਗਊ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ 28 ਬੰਦਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1165-66 ਉਤੇ ਰਾਗ ਭੈਰਉ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਰਟਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੇ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਈ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮਰੀ ਹੋਈ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ।
'ਭੈਰਉ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ
ਸੁਲਤਾਨੁ ਪੂਛੈ ਸੁਨੁ ਬੇ ਨਾਮਾ॥ ਦੇਖਉ ਰਾਮ ਤੁਮਾਰੇ ਕਾਮਾ॥੧॥
ਨਾਮਾ ਸੁਲਤਾਨੇ ਬਾਧਿਲਾ॥ ਦੇਖਉ ਤੇਰਾ ਹਰਿ ਬੀਠੁਲਾ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥
ਬਿਸਮਿਲਿ ਗਊ ਦੇਹੁ ਜੀਵਾਇ॥ ਨਾਤਰੁ ਗਰਦਨਿ ਮਾਰਉ ਠਾਇ॥੨॥
ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਮ੍ਰਿਤਕ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦੇਣ। ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਹਾਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੇ।
'ਬਾਦਿਸਾਹ ਐਸੀ ਕਿਉ ਹੋਇ॥ ਬਿਸਮਿਲਿ ਕੀਆ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ॥੩॥
ਮੇਰਾ ਕੀਆ ਕਛੂ ਨ ਹੋਇ॥ ਕਰਿ ਹੈ ਰਾਮੁ ਹੋਇ ਹੈ ਸੋਇ॥੪॥
ਬਾਦਿਸਾਹੁ ਚੜਿਓ ਅਹੰਕਾਰਿ॥ ਗਜ ਹਸਤੀ ਦੀਨੋ ਚਮਕਾਰਿ॥੫॥
ਰੁਦਨੁ ਕਰੈ ਨਾਮੇ ਕੀ ਮਾਇ॥ ਛੋਡਿ ਰਾਮੁ ਕੀ ਨ ਭਜਹਿ ਖੁਦਾਇ॥੬॥
ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 'ਰਾਮ ਰਾਮ' ਕਹਿਣਾ ਛੱਡ ਕੇ 'ਖੁਦਾ ਖੁਦਾ' ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਣ, ਭਾਵ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲ ਲੈਣ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੋ-ਟੁੱਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈਂ ਤੇ ਨਾ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾ ਰਹੀ ਹੈਂ।
'ਨਾ ਹਉ ਤੇਰਾ ਪੂੰਗੜਾ ਨ ਤੂ ਮੇਰੀ ਮਾਇ॥
ਪਿੰਡੁ ਪੜੈ ਤਉ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ॥੭॥
ਇਥੇ ਇਕ ਖਾਸ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਖੂਨੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਵ ਉਸਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਥੇ ਖਲੋਤੇ ਮੁੱਲਾ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਢਹਿ ਪਏ।
'ਕਰੈ ਗਜਿੰਦੁ ਸੁੰਡ ਕੀ ਚੋਟ॥ ਨਾਮਾ ਉਬਰੈ ਹਰਿ ਕੀ ਓਟ॥੮॥
ਕਾਜੀ ਮੁਲਾਂ ਕਰਹਿ ਸਲਾਮੁ॥ ਇਨਿ ਹਿੰਦੂ ਮੇਰਾ ਮਲਿਆ ਮਾਨੁ॥੯॥
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਨਸੀਹਤ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ, ਜੋ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੋਨਾ ਰਿਸ਼ਵਤ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੋਜਕ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਗੁਆ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਕੀ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਏਗਾ।
'ਬਾਦਿਸਾਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਨੇਹੁ॥ ਨਾਮੇ ਸਰ ਭਰਿ ਸੋਨਾ ਲੇਹੁ॥੧0॥
ਮਾਲੁ ਲੇਉ ਤਉ ਦੋਜਕਿ ਪਰਉ। ਦੀਨੁ ਛੋਡਿ ਦੁਨੀਆ ਕਉ ਭਰਉ ੧੧॥
ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਹੱਥਕੜੀਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖੜਕਾ ਕੇ ਤਾਲ ਵਿਚ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਠ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਂਗਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸੱਤ ਘੜੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਅਖੀਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਫੜ-ਫੜਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਗਰੁੜ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ''ਦੱਸ ਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਲਟੀ ਕਰ ਦਿਆਂ, ਕੀ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿਆਂ, ਦੱਸ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂਗਾ, ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ''।
'ਅਪਨੇ ਭਗਤ ਪਰਿ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ॥ ਗਰੁੜ ਚੜ੍ਹੇ ਆਏ ਗੋਪਾਲ॥੧੬॥
ਕਹਹਿ ਤ ਧਰਣਿ ਇਕੋਡੀ ਕਰਉ॥ ਕਹਹਿ ਤ ਲੇ ਕਰਿ ਊੂਪਰਿ ਧਰਉ॥੧੭॥
ਕਹਹਿ ਤ ਮੁਈ ਗਊ ਦੇਉ ਜੀਆਇ॥ ਸਭ ਕੋਈ ਦੇਖੈ ਪਤੀਆਇ॥੧੮॥
ਨਾਮਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਸੇਲ ਮਸੇਲ॥ ਗਊ ਦੁਹਾਈ ਬਛਰਾ ਮੇਲਿ॥੧੯॥
ਅਖੀਰ ਵੱਡਾ ਚਮਤਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਗਊ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਛਾ ਗਊ ਨੂੰ ਚੁੰਘਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੋਅ ਕੇ ਮਟਕੀ ਭਰ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕੌਤਕ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜੈ-ਜੈ ਕਾਰ ਹੋਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਤੇ ਇਥੇ ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਪੰਡਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਸਮਾਏ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਯਾਦਗਾਰ ਅਸਥਾਨ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰੀ, ਹਰ ਸਾਲ 2 ਮਾਘ ਨੂੰ ਇਥੇ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
> ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿਆਮੀਆਂ
ਪੂਰਨ ਕਰਮਯੋਗੀ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ
NEXT STORY 
