1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਚਲਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਤੱਕ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤਸਵੀਰ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਿਰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੀਏ ਤਾਂ, ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਪਕਰਨ ਹੈ। ਇਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤਨ ਵੱਲ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਪਰਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ’ਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਰਸਮ ਜੋ ਸਿਰਫ ਹਿਜਰਤਵਾਦ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡੂੰਘੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੇ ਸਥਿਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਨਿਰਾਕਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਪੂਰਨ ਸੰਵੇਦੀ ਅਨੁਭਵ ਤੱਕ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਇਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿੱਤ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ, ਇਕ ਉਤਸ਼ਾਹਵਰਧਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵੰਤ ਅਨੁਭਵ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੁਣ ਹਮਦਰਦੀ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਮਨਘੜਤ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਅਮੂਰਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੱਚਾਈ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਏਜੰਡਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਹੈ, ਨੇ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਇਕ ਵਿਰਾਸਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਨੇ ਸਿਰਫ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਮੰਤਰੀ ਜੋਸੇਫ ਗੋਏਬਲਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ’ਚ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਫਿਲਮ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜ ਲਈ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਨਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਨਾਜ਼ੀ ਰੀਚ ਮਿਨਿਸਟਰੀ ਫਾਰ ਪਬਲਿਕ ਐਨਲਾਈਟਨਮੈਂਟ ਐਂਡ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਸਮਰਪਿਤ ਫਿਲਮ ਵਿਭਾਗ—ਰੀਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ ਫਿਲਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਆਰ. ਐੱਫ. ਕੇ. ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ਾਨ ’ਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਰਕਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਜਨਤਾ ਦੀ ਰੂਹ ’ਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ, ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਪਤਨ ਨੇ ਇਸ ਸਿਨੇਮਾਈ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਬੁਝਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਿਸਰਫ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਨਾਜ਼ੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਉਪਕਰਨ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਛਾਣਿਆ।
ਸੀਤ ਜੰਗ ’ਚ ਜਕੜੇ ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਬਸ ਵੰਡ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੈਲੂਲਾਈਡ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਇਕ ਦੋ-ਧਰੁਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਸਰਲ, ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਨੇਮਾ ’ਚ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਘੁਸਪੈਠ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਇਕ ਐਲੀਅਨ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਲੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨੇਕੀ ਦੇ ਇਕ ਸੰਕੇਤਕ ਵਜੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ।
ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਕੌਸ਼ਲ ਦੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਲਾ ਰੂਪ ’ਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਅਮਰੀਕੀ ਨਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੱਚੇ, ਕਠੋਰ ਸ਼ਕਤੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਪੀਲ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਬਲਾਕਬਸਟਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਅਮਰੀਕੀ ਮਰੀਨ ਕੋਰ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੀਅਤਨਾਮ, ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ’ਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਬਹੁ-ਕਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਟਕਾਂ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕ ਮਸੀਹਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਪਰਦੇ ਲਈ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਨੇਮਾਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਇਹ ਮਾਡਲ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਤੰਤਰ ’ਚ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਹੀ ਸਮਾਂਬੱਧ ਟਿਕਟ ਲਈ ਕੁਝ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਗਲੋਬਲ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਇਕ ਅੰਤਹੀਣ, ਆਨ-ਡਿਮਾਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਤੋਂ ਡਾਟਾ-ਅਾਧਾਰਿਤ, ਨਿੱਜੀ ਡ੍ਰਿਪ ਫੀਡ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਕ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਚੁੱਪਚਾਪ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਉਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਖਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ’ਚ ਮੂਲ ਜੈੱਨ-ਜ਼ੀ ਲਈ, ਜੋ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ’ਚ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ’ਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਇਕ ਟੈਪ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਇਕ ਜਾਸੂਸੀ ਥ੍ਰਿਲਰ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਾਟਕ, ਚਿਕਨੇ, ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ ਆੜ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ‘ਗਰਮ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਕਿਵੇਂ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਐਮਰਜੈਂਸੀ’, ‘ਧੁਰੰਧਰ-1’ ਅਤੇ ‘2’ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ’ਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੋਪੇਗੰਡਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਹਾਣੀ ’ਚ ਅਸਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚਾਰਕ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ’ਚ, ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਚ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਸੰਗਿਆਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਟੀਚਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਰਾਏ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕੋਡਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਇਕ ਪੂਰਨ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦੀ ਘਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
—ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ
ਪ੍ਰਚੰਡ ਬਹੁਮਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਵੋਟ!
NEXT STORY 
