1987 ’ਚ ਜਦੋਂ ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਫਾਈਲ ਮੰਗਵਾਈ। ਫਾਈਲ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਕਿਹਾ, ‘‘ਲੈ ਹੋ ਗਈ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਕੇਵਲ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਕੁਰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਗਰੀਬ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਰਗ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਰਾਹਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੌਧਰੀ ਬੰਸੀਲਾਲ ਲੋਕਾਂ ਿਵਚਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦੇਵੀਲਾਲ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਦੇਵੀਲਾਲ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਫਾਈਲ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨਗੇ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਅਮਲ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲ 1987 ’ਚ 100 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੱਜ ਇਹੋ ਯੋਜਨਾ ‘ਬੁਢਾਪਾ ਸਨਮਾਨ ਭੱਤੇ’ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ 3,200 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ 'ਚ ਐਲਾਨ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀਲਾਲ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੇਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੰਸਥਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗਰੀਬ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ’ਚ ਬੀਤਿਆ। ਜਾਤ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਫਿਰਕੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਨ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ।
25 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿਸਾਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ (ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ) ਤੇਜਾ ਖੇੜਾ ਪਿੰਡ ’ਚ ਜਨਮੇ ਦੇਵੀਲਾਲ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਤੱਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਗੱਲ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨ-ਸੰਚਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਰਹੇ ਮਾਰਕ ਟੁਲੀ ਨਾਲ ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਵੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀ। ਸਾਲ 2010 ’ਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ’ਚ ਮਾਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਕ ਸੰਮੇਲਨ ’ਚ ਮਾਰਕ ਟੁਲੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ 15 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੀ ਜਨ-ਸੰਚਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਮੇਲਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਲਾਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਯਾਦਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ।
ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕੇਵਲ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ‘‘ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਨਤਾ ਦਰਬਾਰ’’ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਰਾਹਤ, ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਚੌਪਾਲਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਬੱਸ ਪਾਸ ’ਚ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਸ ਯਾਤਰਾ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੈਸਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ-ਬੱਚੇ ਲਈ ਪੋਸ਼ਣ ਸਹਾਇਤਾ, ਕੁਝ ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਰਾਹਤ, ਟਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਟੋਕਨ ਟੈਕਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ, ਰੇਡੀਓ ਲਾਇਸੈਂਸ ਫੀਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀਆਂ।
ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ 36 ਬਿਰਾਦਰੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਸਾਲ 1989 ’ਚ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਮਸਾਨੀਆ ’ਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ’ਚ ਮੈਚਿੰਗ ਗ੍ਰਾਂਟ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਚੌਪਾਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚੌਪਾਲ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਪਾਰਾਮ ਪੂਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਖੇੜੀ ਮਸਾਨੀਆ ’ਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਚੌਪਾਲ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਡਾ. ਪੂਨੀਆ ਨੇ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੇਵੀਲਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਡਾ. ਪੂਨੀਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਦੇਵੀਲਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਹਾਂ ਬਾਈ ਛੋਰੇ, ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ?’’ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਾ. ਪੂਨੀਆ ਤਾਂ ਆਉਣ ਹੀ, ਆਪ ਵੀ ਸਾਡੀ ਚੌਪਾਲ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ’ਚ ਆਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵਧੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ,‘‘ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਮਸਾਨੀਆ ਆਵਾਂਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ।’’
ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਆਏ ਪਰ ਦੇਵੀਲਾਲ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ’ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹੇ। ਉਹ 31 ਮਾਰਚ 1989 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਪਾਰਾਮ ਪੂਨੀਆ ਨਾਲ ਖੇੜੀ ਮਸਾਨੀਆ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੌਪਾਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਚਿੰਗ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਸਹਾਇਤਾ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਗਰੀਬਾਂ, ਦਲਿਤਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚੌਪਾਲ ਅੱਜ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇਹੋ ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਸੀ—ਸੱਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜ, ਅਹੁਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜਨ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ। ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਫਾਈਲ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਹਿਜ ਵਾਕ—‘‘ਲੈ, ਹੋ ਗਈ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ’’—ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
25 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਨਨਾਇਕ ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀਲਾਲ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਤ-ਸ਼ਤ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਜਨ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਗਰੀਬ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਹਿਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
- ਸਤੀਸ਼ ਮਹਿਰਾ
ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਈ. ਪੀ. ਐੱਫ. ਹੱਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ
NEXT STORY 
