ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਬਣਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਵੀ ਮਾਪਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਖੇਤਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ’ਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਅਨਾਜ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਉਪਜ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੀਮਤ ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਖੇਤ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਸਿਰਫ 12-13 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ’ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ। ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦਾ ਇਹ ਫਰਕ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ—ਖੇਤੀ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਨੂੰ ਉੱਚ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਖੁਰਾਕੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਰਚ 2021 ’ਚ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਯੋਜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ 10,900 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਬਜਟ ਅਲਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ 2021-22 ਤੋਂ 2026-27 ਤੱਕ 6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ’ਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਸਰਲ ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ’ਚ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਈ ਗਲੋਬਲ ਫੂਡ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ-ਸਟੋਰ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਿਟੇਲ ਚੇਨਾਂ ’ਚ ਸ਼ੈਲਫ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰਣਨੀਤਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ—ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ ਫੂਡ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ :
ਪੀ . ਐੱਲ. ਆਈ. ਐੱਸ. ਐੱਫ. ਪੀ. ਆਈ . ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ 3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ ਖੁਰਾਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣਾ : ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਕੁੱਕ ਅਤੇ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਈਟ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥ—ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ’ਚ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।
ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਲਘੂ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ (ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਐੱਮ. ਈ.) ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨਾ:
ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਲਘੂ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੁਰਾਕੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਘੂ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੁਰਾਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
2023 ’ਚ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਲ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਕੁੱਕ ਅਤੇ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਈਟ ਉਤਪਾਦਾਂ ’ਚ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੀ. ਐੱਲ. ਆਈ. ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਬਾਜਰਾ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਧਕ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ’ਚ ਡੂੰਘਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਖੁਰਾਕੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ’ਚ ਬਾਜਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ-ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਟੀਚਾ 25 ਲੱਖ ਨੌਕਰੀਆਂ ਸੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਟੀਚੇ ਦਾ 131 ਫੀਸਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।
ਪੀ. ਐੱਲ.ਆਈ. ਸਮਰਥਿਤ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ’ਚ ਵੀ 2019-20 ਤੋਂ 13.23 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। (2019-20 ਤੋਂ ਬਰਾਮਦ ਰੈਂਕਿੰਗ ’ਚ 7.41 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ)। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਹੁਣ ਤੱਕ 2715 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਰਾਸ਼ੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਬਜਟ ਦਾ ਲੱਗਭਗ 25 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੰਤਰ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣਾ :
ਭਾਰਤ ’ਚ ਹੋ ਰਹੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਖੁਰਾਕ ਉਦਯੋਗ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ : ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਖੁਰਾਕੀ ਹੱਲ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਈਟ ਉਤਪਾਦ ਬੈਂਗਲੁਰੂ, ਮੁੰਬਈ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਕਸਰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਭਰਪੂਰ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਕੁੱਕ ਜਾਂ ਰੈਡੀ-ਟੂ-ਈਟ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸੰਪਦਾ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁਣੌਤੀ ਇਸ ਬਹੁਤਾਤ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਉਤਪਾਦਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਰਫਤਾਰ ਦੇਣ ’ਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਗਲੋਬਲ ਫੂਡ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵੱਲ ਦਾ ਸਫਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
-ਅਵਿਨਾਸ਼ ਜੋਸ਼ੀ
(ਸਕੱਤਰ, ਕੇਂਦਰੀ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਮੰਤਰਾਲਾ)
(‘ਆਈ.ਈ.’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)
ਜੇਵਰ ਏਅਰਪੋਰਟ : ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਦਲਾਅ
NEXT STORY 
