ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਬੋਰਸਰ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਪੜ੍ਹੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਉਪ-ਸਰਪੰਚ ਵਿਨੋਦ ਸ਼ਿੰਦੇ ਅਤੇ ਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਅਸ਼ਵਿਨ ਪਾਟਿਲ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਲੋਕ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਬੜੀਆਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਚਾਇਤ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜੇਕਰ ਪਿੰਡ ’ਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਦਾ ਸੁਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵਜੋਂ ਦੇਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪਿੰਡ ’ਚ ਝਾੜੂ ਵੀ ਲਗਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਚੰਗੀ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਹਰ ਗੱਲ-ਗੱਲ ’ਤੇ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਚਲਦੇ, ਬੱਸ, ਰੇਲ, ਸਾਈਕਲ, ਰਿਕਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦੇ। ਘੁੰਮਦੇ-ਫਿਰਦੇ। ਘਰ, ਦਫ਼ਤਰ। ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਲ੍ਹ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪੰਗਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਓ. ਟੀ. ਟੀ. ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤਮਾਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ’ਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ’ਚ ਇੰਨੀ ਗਾਲ਼ੀ-ਗਲੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ’ਚ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ-ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਮਾਜ ’ਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਵੀ ਖੂਬ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਗੋਰਖਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਇਕ ਗੱਲ ਹੋਰ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਵੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਮਰਦ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਸਬੰਧੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਔਰਤ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੂੰ ਰੰਡੀ (ਵਿਧਵਾ) ਹੋ ਜਾਵੇਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ’ਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣਾ ਅੱਜ ਵੀ ਔਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰਾਪ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੈਨੂੰ ਅਰਥੀ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤੂੰ ਕਲਮੂਹੀਂ, ਕੁਲੱਛਣੀ, ਕਰਮਜਲੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬਾਂਝ ਹੀ ਰਹੇਂ (ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ)। ਤੇਰਾ ਖ਼ਸਮ (ਪਤੀ) ਮਰ ਜਾਵੇ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਦ ਦੇ ਗਲਬੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਹਨ।
ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਸਮਾਜ ’ਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਹੀ ਤਸੱਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ’ਚ ਲੜਕੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਜਾਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਦਾਵਤ ਖਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜਿਓਨਾਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਘਰ ਅਤੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਲਾੜੇ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਭੈਣ, ਨਾਤੇ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਬਰਾਤੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ, ਹੱਸਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸਮਾਜ ’ਚ ਲੜਕੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਮਰ ਭਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਨਖ਼ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲੜਕੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇਣਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢਣਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਟੀ. ਵੀ. ਬਹਿਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਸਦਨ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਨੇਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਯੂਗਾਂਡਾ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਵੀਡੀਓ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੁਰਕੀ ਤੋਂ ਇਕ ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਅਪਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ’ਚ ਇਹ ਉਲਟਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਕਿ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਸ਼ੋਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਰਹੇ।
ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਤੁਲਨ, ਉੱਚ-ਨੀਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਮੂਹ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਅਤੇ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਾ ’ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਔਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਨੇੜਤਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਦਰਦ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ।
ਗਾਲ੍ਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾਵੇ, ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਪਸ਼ਬਦ ਹੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਹਿਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਮਾ ਸ਼ਰਮਾ
‘ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਕ-ਅਧਿਆਪਿਕਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ’ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ!
NEXT STORY 
