ਨੈਸ਼ਨਲ ਡੈਸਕ- ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਗਰੁੱਪ ਕੈਪਟਨ ਸ਼ੁਭਾਂਸ਼ੂ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ ਐਕਸੀਓਮ ਮਿਸ਼ਨ 4 (X-4) ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਣ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਹੈ।ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ (IAF) ਦੇ 39 ਸਾਲਾ ਟੈਸਟ ਪਾਇਲਟ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ (ISS) ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਕੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਜੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ।ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਉਡਾਣ ਤੋਂ 41 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਲਾੜ ਉਡਾਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ISRO ਦੇ ਗਗਨਯਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਚਾਰ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਯੂਰੀ ਗਾਗਰਿਨ ਕੌਸਮੋਨੌਟ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ 18 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ISRO ਦੁਆਰਾ ਤਹਿ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਲਾਈਫ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਗਲੋਵਬਾਕਸ ਵਿਖੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਮਾਇਓਜੇਨੇਸਿਸ ਨੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਿੰਜਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਡੀਜਨਰੇਟਿਵ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਖੋਜ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਗੇ। ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਲਾਈਵ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈਮ ਰੇਡੀਓ ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ STEM ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਲਈ, ਐਕਸੀਓਮ-4 2027 ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਗਗਨਯਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਹੈ।
ਯਾਦ ਰਹੇ, ਐਕਸੀਓਮ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ 23 ਅਗਸਤ, 2023 ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਫਟ ਲੈਂਡਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ 'ਤੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਿਰਫ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਲਾੜ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ 2025 ਤੱਕ 13 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਪੁਲਾੜ-ਮੁਖੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਯਾਨ-2 ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 978 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਈ। ਪਰ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਲਾਗਤ 615 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੂਰਜੀ ਮਿਸ਼ਨ, ਆਦਿਤਿਆ-ਐਲ1 ਦੀ ਲਾਗਤ ਸਿਰਫ 378 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ। 2017 ਵਿੱਚ, ਇਸਰੋ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀਕੋਟਾ ਤੋਂ PSLV-C37 ਰਾਹੀਂ ਰਿਕਾਰਡ 104 ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 101 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਹਕਾਂ ਲਈ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਲਾੜ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਇਓਜੇਨਿਕ ਰਾਕੇਟ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਇਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦਰਜਨਾਂ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਲਾੜ, ਆਖਰੀ ਸਰਹੱਦ, ਨੇ ਅਨਾਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸੱਦਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮੂਲ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਦਰਯਾਨ-2 ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਲੈਂਡਰ ਵਿਕਰਮ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਾਫਟ ਲੈਂਡਿੰਗ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਸ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਬਕ ਸਿੱਖੇ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਝਿਜਕਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਨੇਤਾ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕਮੁੱਠਤਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਚੰਦਰਯਾਨ-2 ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਵੀਨਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਚੰਦਰਯਾਨ-2 ਦਾ ਆਰਬਿਟਰ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਨਪੁਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਨੂੰ 23 ਅਗਸਤ, 2023 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਉਤਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਰੇਲਵੇ, ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀਜ਼, ਵਾਟਰ-ਮੈਪਿੰਗ, ਰੋਬੋਟਿਕ ਸਰਜਰੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦਾ ਇਸਰੋ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਤੇ ਬੋਝ ਪਾਏ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੁਲਾੜ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗਾਂ 'ਤੇ ਮੋਦੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਲਈ ਪੁਲਾੜ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਸਰੋ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਬਜਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਆਰਬਿਟਰ ਮੰਗਲਯਾਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਸਿਰਫ਼ $75 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਟਰਸਟੇਲਰ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਔਸਤ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬਜਟ $165 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਅਣਜਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਜਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੈਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਛਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ 30 ਜੁਲਾਈ, 2023 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 557 ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 34 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 431 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਰੋ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਨਿਊਸਪੇਸ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ (NSIL), ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਐਂਟਰਿਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਰਾਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ 2017 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 104 ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਲਾਂਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 101 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 450 ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2023 ਤੱਕ ਲਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ 431 ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 2014 ਅਤੇ 2023 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 389 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਂਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲਾਂਚਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਮੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਸਰੋ ਨੇ 2014 ਅਤੇ 2025 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 58 ਲਾਂਚ ਵਾਹਨ ਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ 2014 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ 42 ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ 38% ਵੱਧ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨ ਕਈ ਮੀਲ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਐਕਸੀਓਮ ਮਿਸ਼ਨ 4 ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ : ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿਰਸਾ
NEXT STORY 
