ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ 'ਚ ਤਾਂ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ। ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਅਨੂਠਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਲੋਹੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਨੱਚ-ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਕੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ 'ਚੋਂ ਦਲਿੱਦਰ ਮੁੱਕ ਜਾਏ ਤੇ ਘਰ 'ਚ ਸੁੱਖ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕੇ।
ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਤਾਂ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬੱਚੇ ਨਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਕੁਆਰੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਗਰੁੱਪਾਂ 'ਚ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਰੁਪਏ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰਿਓੜੀਆਂ, ਮੱਕੀ ਦੇ ਭੁੱਜੇ ਹੋਏ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਗੁੜ ਦੀ ਰੋੜੀ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਜਿਸ ਘਰ 'ਚ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਲੋਹੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇੰਝ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :
ਲੋਹੜੀ ਜੀ ਲੋਹੜੀ, ਜੀਵੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜੋੜੀ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣ ਆਈਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਸਾਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬਰਾਬਰ ਵੰਡ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜਕਲ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਲੋਹੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲੋਂ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਬਾਲਣ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੱਕੜਾਂ, ਪਾਥੀਆਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਮੁੱਢਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੇ ਮਾਈ ਲੋਹੜੀ, ਤੇਰੀ ਜੀਵੇ ਜੋੜੀ
ਜਿਸ ਘਰ 'ਚੋਂ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਬੱਚੇ ਖਿਝ ਕੇ ਉਥੋਂ ਅਗਾਂਹ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ :
ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਹੁੱਕਾ, ਇਹ ਘਰ ਭੁੱਖਾ
ਉੱਡਦਾ-ਉੱਡਦਾ ਚਾਕੂ ਆਇਆ
ਮਾਈ ਦੇ ਘਰ ਡਾਕੂ ਆਇਆ।
ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਜਦੋਂ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੜੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ :
ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਸਿਲਾਈਆਂ, ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਆਈਆਂ।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਲਾਂਕਿ ਘਰ-ਘਰ 'ਚੋਂ ਪਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਮੰਗਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਲੋਹੜੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਧੂਣਾ ਬਾਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਵਿਚ ਤਿਲ, ਗੁੜ, ਰਿਓੜੀ, ਚਿੜਵੇ ਆਦਿ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਧੂਣਾ ਸੇਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨੱਚਣ-ਗਾਉਣ, ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰਿਓੜੀਆਂ ਖਾਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੁੰਦਰੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੁਟਿਆਰ ਤੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨਾਂ ਦੇ ਡਾਕੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੰਦ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਜੀਬਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧੀ ਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਤੇ ਗੰਜੀਬਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਰਮ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਇਰਾਦਾ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ।
ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਰਾਜਪੂਤ ਯੋਧੇ 'ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ' ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਇਆ, ਜੋ ਇਕ ਨਾਮੀ ਡਾਕੂ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਪਰ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਚ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸੇ ਰਾਤ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੇ ਉਸੇ ਰਾਤ ਇਕ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਕੋਲ ਬੇਟੀ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਿਲ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥ 'ਚ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਹੱਥ ਦੇ ਕੇ, ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਸਹੁਰੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗੰਜੀਬਾਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਬਬੂਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ 'ਚ ਗੰਜੀਬਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧੂਣੇ ਬਾਲੇ ਤੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ 'ਚ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਭੰਗੜੇ ਪਾਏ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ 'ਚ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :
ਸੁੰਦਰ ਮੁੰਦਰੀਏ ਹੋ
ਤੇਰਾ ਕੌਣ ਵਿਚਾਰਾ ਹੋ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ
ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਧੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋ
ਸੇਰ ਸ਼ੱਕਰ ਪਾਈ ਹੋ
ਕੁੜੀ ਦੇ ਮਾਮੇ ਆਏ ਹੋ
ਮਾਮੇ ਚੂਰੀ ਕੁੱਟੀ ਹੋ
ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਲੁੱਟੀ ਹੋ
ਕੁੜੀ ਦਾ ਲਾਲ ਦੁਪੱਟਾ ਹੋ
ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਧੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ
ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਖਿਆ ਸ੍ਰੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ
NEXT STORY 
