ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰ. ਐੱਸ. ਐੱਸ.) ਦੇ ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੈਨਹੱਟਨ ਸਥਿਤ ਮੈਡੀਸਨ ਸਕੁਆਇਰ ਗਾਰਡਨ ’ਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੇ ਸਟੀਕ ਉੱਤਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕੁਝ ਸੰਗਠਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੂਜ਼ ਫਾਰ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ, ਇੰਡੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਮੁਸਲਿਮ ਕੌਂਸਲ, ਇੰਟਰਫੇਥ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਨਿਊਯਾਰਕ ਆਦਿ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮੇਅਰ ਜੋਹਰਾਨ ਮਮਦਾਨੀ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਮਦਾਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਉਭਾਰ ਦੇਖਣਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਬਾਈਕਾਟ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਅਾਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਯੂ. ਐੱਸ. ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਲੀਜੀਅਸ ਫ੍ਰੀਡਮ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਸੰਘ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਥਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੱਕ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੰਸਥਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਥਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਮੁਸਲਿਮ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਵੈਨ ਕੱਢੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਵੀਡੀਓ ਸਕ੍ਰੀਨ ਲੱਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਮੈਨਹੱਟਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਡੀਆ ’ਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਵਰੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ।
ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕਪਾਸੜ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕਾ ਮੈਰੀ ਮਿਲਬੇਨ ਨੇ ‘ਐਕਸ’ ’ਤੇ ਪੋਸਟ ਕਰਕੇ ਮਮਦਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਵਿਰੋਧ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਆਯੋਜਕ ਦੀ ਇਕ ਬੁਲਾਰਨ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਲੇ ਮਤਭੇਦ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਡੂੰਘੇ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇਕ ਬਿਆਨ ਹੀ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ’ਚ ਗੁਣਾਤਮਕ ਫਰਕ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਹੁਣ ਜ਼ਰਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੱਲ ਆਈਏ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਸੀ? ‘ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਵਨਨੈੱਸ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਸ਼ਨ’ ਭਾਵ ‘ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਇਕ ਮਨੁੱਖਤਾ ਉਤਸਵ’। ਤੁਸੀਂ ਸੋਚੋ, ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਏਕਤਾ ਦੇ ਉਤਸਵ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਲਾਈ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਮੈਡੀਸਨ ਸਕੁਆਇਰ ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਇੰਫੋਸਿਸ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 5,570 ਹੈ। ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ’ਚ ਹਾਲ ਖਚਾਖਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲੋਕ ਬਾਹਰ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 30 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ, 16 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ, 180 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਧਿਆਤਮਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਵੀ ਸਨ।
ਅਸਲ ’ਚ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ’ਚ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਓਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ’ਚ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ’ਚ ਏਕਤਾ ਦੇ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਵੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਵੇ। ਵਨਨੈੱਸ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖ ਸਥਾਈ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮਾਜ, ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਕ ‘ਆਤਮਨੋ : ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥੰ ਜਗਤ ਹਿਤਾਇਚ’ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਵ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੋਕਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕਲਿਆਣ ’ਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪ ’ਚ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪ ਮੇਰੇ ’ਚ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਕ-ਦੂਜੇ ’ਚ ਸਮਾਏ ਹਾਂ, ਇਹੀ ਵਨਨੈੱਸ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੈ।
ਤੁਸੀਂ ਸੋਚੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ’ਚ ਕਿਸ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਜੀਓ ਅਤੇ ਜਿਊਣ ਦਿਓ’। ਦੂਜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਮੰਨੇਗਾ’। ਇਹ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇਵ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਰਿੱਤਰ ਇਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ਵ ਤਣਾਅ, ਟਕਰਾਅ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ’ਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ।
ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਇਹ ਸੋਚੇ ਜਾਂ ਕਹੇ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪੰਥ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਮਭੂਮੀ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਹੋਏ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਰਮਭੂਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ ਹੋ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।
ਸੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਸੰਘ, ਹਿੰਦੂਤਵ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਆਪਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਬਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੰਘ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਨੇ ਹਨ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਮੰਨਣਗੇ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਝੂਠ ’ਤੇ ਅਾਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮਸੇਵਕ ਸੰਘ, ਹਿੰਦੂਤਵ, ਭਾਰਤ ਆਦਿ ’ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਗਿਆਸਾਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਰੂਪ ’ਚ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੰਘ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ ਕਿ ਇੰਨੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਘ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਜਾਂ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਸੰਘ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹੀ ਚਰਿੱਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਲ ਸੰਘ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕੀ ਬੈਠੇ ਸਨ।
—ਅਵਧੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ
ਕੇਂਦਰ ਆਪਣੀ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਅੱਗੇ ਕਿਉਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?
NEXT STORY 
