ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਲੋਬਲ ਵੈਲਿਊ ਚੇਨ ’ਚ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੀ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਵਾਂਗ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਲੋਬਲ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਬਰਾਮਦ ’ਚ ਸਾਡੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਫਰਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੈਟੀਰੀਅਲ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਹੈ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲ।
ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਸੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸਮਝ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਖਪਤਕਾਰ ਹੁਣ ਹਲਕੇ, ਬਿਹਤਰ ਕੁਸ਼ਨਿੰਗ ਵਾਲੇ, ਹਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਬੂਟ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਮਹਿੰਗੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਪਦੰਡ ਲੋੜਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਉਦਯੋਗ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 23.9 ਬਿਲੀਅਨ ਜੋੜੀਆਂ ਬੂਟਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਆਕਾਰ ਕਰੀਬ 500 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਗਲੋਬਲ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਲਗਭਗ 12.5 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਰਾਮਦ ’ਚ ਇਸ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਸਿਰਫ 2 ਫੀਸਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 86 ਫੀਸਦੀ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ‘ਨੌਨ-ਲੈਦਰ’ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਮੜੇ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਆਕਾਰ 20.67 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਵਧਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਘਰੇਲੂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
ਇਹੀ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੱਪੜਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ’ਚ ਇਸ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ‘ਸਮਾਰਟ, ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ’ ਫਰੇਮਵਰਕ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਨੀਕਰ (ਹਲਕੇ ਰਬੜ ਦੇ ਬੂਟ) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਬੂਟ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਲ 2024 ਦੇ 3.2 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2030 ਤੱਕ ਲੱਗਭਗ 6 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਸ ’ਚ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 55 ਮਿਲੀਅਨ ਜੋੜੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 70 ਮਿਲੀਅਨ ਜੋੜੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਥੇ ਹੀ ‘ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲ’ ਇਕ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਹੰਢਣਸਾਰਤਾ ਵੀ ਇਕ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਕਾਰਕ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ‘ਪੁਨਰ-ਚੱਕਰਿਤ ਪੀ. ਈ. ਟੀ. ਪਲਾਸਟਿਕ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਇਓਡੀਗ੍ਰੇਡੇਬਲ’ ਫਾਈਬਰ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਲੋੜ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ’ਚ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਸਪਲਾਇਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਮੌਕਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ। ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਉਦਯੋਗ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਲੱਗਭਗ 50 ਫੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਵੱਲ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਮੌਜੂਦਾ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਫੁੱਟਵੀਅਰ ’ਚ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਕੋਈ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ’ਚ ਬਿਹਤਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫੁੱਟਵੀਅਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੈਕਸਟਾਈਲਜ਼ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਰਾਮਦ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਗਲੋਬਲ ਮੰਗ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਨੌਨ-ਲੈਦਰ ਅਤੇ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਾਧਾਰਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ’ਚ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣ ’ਚ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
—ਗਿਰੀਰਾਜ ਸਿੰਘ
(ਕੱਪੜਾ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ)
ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋਢੇ, ਭਾਰੀ ਬੈਗ
NEXT STORY 
