ਬੁੱਧ ਦੇ 2 ਮੁੱਖ ਚੇਲਿਆਂ-ਅਰਿਹੰਤ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਅਤੇ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ 1 ਤੋਂ 10 ਜੂਨ ਤੱਕ ਉਲਾਨਬਟੋਰ ਦੇ ਗੰਦਨ ਮੱਠ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗੋਲੀਆ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣਗੇ।
ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬੌਧ ਜਗਤ ਵਿਚ ਅਰਿਹੰਤ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਅਤੇ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ 2 ਮੁੱਖ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਸਨ।
ਬੌਧ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਅਤੇ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਲੰਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਮਗਧ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਦਾ ਜਨਮ ਉਪਤਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲਿਤ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਬੁੱਧ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਘ ਦੇ 2 ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ।
ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੌਧ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਸਾਧਾਰਨ ਬੌਧਿਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਦਇਆ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਤਾ’ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਧਿਆਨ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੇਲੇ ਬਣੇ। ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਹੁਲ ਨੂੰ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਨਵੇਂ ਦੀਖਿਅਤ ਭਿਕਸ਼ੂ (ਸਾਮਨੇਰ) ਵਜੋਂ ਦੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਧੰਮ ’ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪਕੜ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਧੰਮਸੇਨਾਪਤੀ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਥੇਰਵਾਦ ਬੌਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧ ਨੇ ਤਾਵਤਿੰਸ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਧੰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧ ਹਰ ਦਿਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਰਤਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਬੌਧ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ ਭੋਗ ਰਹੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ’ਤੇ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਧਿਆਪਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਘ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਡੂੰਘਾ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਰਧਾ : ਅਰਿਹੰਤ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਅਤੇ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰੀਨਿਰਵਾਣ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਬੌਧ ਸੰਘ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਪਲ ਸੀ। ਅਰਿਹੰਤ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਨੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮਹਾ-ਪ੍ਰੀਨਿਰਵਾਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੱਤਕ (ਅਕਤੂਬਰ/ਨਵੰਬਰ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ (ਪ੍ਰਨਿਰਵਾਣ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰੀਨਿਰਵਾਣ ਲਗਭਗ 15 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਬੌਧ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੀਵੰਤ ਯਾਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਰਿਹੰਤ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਅਤੇ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧ ਧੰਮ ਦੇ ਤ੍ਰਿਰਤਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ-‘ਸੰਘ’ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੌਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਭਗਤੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਤੱਕ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਮੰਗੋਲੀਆ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਿਉਂ : ਅਰਿਹੰਤ ਸਾਰੀਪੁੱਤ ਅਤੇ ਅਰਿਹੰਤ ਮਹਾਮੋਗਲਾਨ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗੋਲੀਆ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ‘ਧੰਮ ਵਾਹਕ’ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵੰਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਧ ਸੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮੰਗੋਲੀਆ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀ ਬੌਧ ਪਛਾਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਦਵਤਾ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਰਚੀ-ਵਸੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧ ਧੰਮ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੰਘ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕ ਅਗਰਵਾਲ
ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ
NEXT STORY 
