28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ‘ਰਮਨ ਇਫੈਕਟ’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਕਟਰ ਸੀ. ਵੀ. ਰਮਨ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1970 ’ਚ 82 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ‘ਰਮਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ’ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ’ਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਸਾਇੰਸ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਕੈਂਸਰ ਟਿਸ਼ੂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸਲੀ-ਨਕਲੀ ਹੀਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ’ਚ ਵੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਦਾ ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਮਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਢਕਵੰਜਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਸਮਾਜ ’ਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਖੋਖਲਾਪਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਖੋਜ
ਭਾਰਤ ’ਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ’ਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਪਲਾਨਿੰਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਸੀਵਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਨਗਰ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰੋਪੀ, ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਖਿਸਕਣ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਫਟਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ’ਚ ਜੋਤਿਸ਼, ਜਿਊਮੈਟਰੀ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ।
ਸਿਫ਼ਰ ਦੀ ਖੋਜ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਆਰੀਆਭੱਟ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਰਗੀ ਧਾਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤ ਸੀ ਪਰ ਸਮਾਂ ਚੱਕਰ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੀ. ਐੱਸ. ਆਈ. ਆਰ., ਆਈ. ਸੀ. ਏ. ਆਰ. ਅਤੇ ਆਈ. ਆਈ. ਟੀ. ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਉੱਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।
ਇਹ ਕੰਮ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਅੱਖ ਝਪਕਦੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ’ਚ ਦਿਨ, ਮਹੀਨੇ ਨਹੀਂ, ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੀਆਂ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਲਬਧ ਥਾਵਾਂ ’ਚ ਰੱਖਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਗਲੇ ਕੰਮ ’ਚ ਲੱਗ ਗਏ।
ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ! ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਐਂਟਰਪ੍ਰਿਨਿਓਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਗਰੂਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਠਾਇਆ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਅਲਮਾਰੀਆਂ ’ਚ ਬੰਦ ਰਹਿ ਕੇ ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਵ ‘ਆਊਟ ਆਫ ਡੇਟ’ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।
ਸਹੀ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਸਮਰੱਥ ਸਨ ਉਹ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਲਿਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਦਮੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ’ਚ ਭਾਗ ਲੈ ਸਕੇ। ਜੇ ਕਦੇ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ ਵੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਲੱਗੀ।
ਕਿਸਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦਰਾਮਦ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਏ। ਇਹੀ ਹਾਲ ਉੱਦਮੀ ਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੱਕ ਨਵੀਨਤਮ ਖੋਜ ਪਹੁੰਚਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਤੈਅ ਇਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਕਸਿਤ ਤਕਨੀਕ ਜਾਂ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਭਟਕਣਾ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਕੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ :
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਆਸ ਕਰਨਾ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਬਣੇ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਨਵੀਨਤਮ ਖੋਜ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਉਪਕਰਨ ਜਾਂ ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਂ ਗੁਆਏ ਭਾਰਤੀ ਉੱਦਮੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।
ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਿ ਜੋ ਖਪਤਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਗਿਣੇ, ਮਤਲਬ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ।
ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਫਾਰਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਅਸੀਂ ਥੋਰੀਅਮ ਅਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਸੋਲਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵ੍ਹੀਕਲ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਤਾਂ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਧਾਰਨ ਖਪਤਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ’ਚ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪਲਾਂਟ ਇੰਨੇ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਪੁਰਾਣੀ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਜਾਂ ਪੈਟਰੋਲ-ਡੀਜ਼ਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਸਟਾਲੇਸ਼ਨ ਇੰਨੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਜਿੰਗ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਘੱਟ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਦਮੀਆਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਣ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਉਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਅਣਉਪਯੋਗੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇ।
–ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਸਰੀਨ
‘ਨਸ਼ਾ-ਮੁਕਤ ਹਿਮਾਚਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ’ ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਦਮ!
NEXT STORY 
