ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ/ਰੂਪਨਗਰ (ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਡੂਮੇਵਾਲ, ਵਿਜੇ)— ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨੀਲੇ ਦੀਆਂ ਮੁਹਾਰਾਂ ਜਦੋਂ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਮੋੜੀਆਂ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਗੀਨ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਪਿੱਛੇ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿੱਖੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਸਤਰ ਸਰਸਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨਿੰਮੀ-ਨਿੰਮੀ ਹੋ ਰਹੀ ਵਰਖਾ ਕਾਰਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੁਕਣ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਥਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ 'ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਪਦੇ ਭੱਠੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ ਵਾਗਾਂ ਉਸ ਪਾਸੇ ਮੋੜ ਲਈਆਂ ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਨੀਲੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਤਪਦੇ ਭੱਠੇ 'ਤੇ ਪੈਰ ਧਰੇ ਤਾਂ ਤੰਦੂਰ ਵਾਂਗੂ ਤਪਦਾ ਭੱਠਾ ਠੰਡਾ ਸੀਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਡਰੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਭੱਠਾ ਮਾਲਕ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਕਿਲੇ 'ਚ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਘਟਨਾ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ। ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਭੱਠੇ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕੌਤਕ ਨਾਇਕ ਨੀਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਅਸਵਾਰ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਢਹਿ ਪਿਆ ਤੇ ਹੋਈ ਭੁੱਲ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ।
ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਭਾਅ ਪਈ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ ਪਰਖ
ਭੱਠਾ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਮਲਕਪੁਰ ਲਾਗੇ ਹੋਈ ਲੜਾਈ 'ਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਲਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਨਸ਼ੇੜੀ (ਮਸਤ) ਹਾਥੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਜ਼ੇਰੇ ਇਲਾਜ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਗੀਨ ਹਾਲਾਤ 'ਚ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਤੁਰ ਜਾਣ ਲਈ ਆਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਆਖਿਰ ਸੰਖੇਪ ਸਮੇਂ 'ਚ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਅਭੁੱਲ ਖਿਦਮਤ ਨੂੰ ਅਸੀਸਾਂ ਬਖਸ਼ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਤੁਰ ਪਏ ਤੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਕਰ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਆ ਟਪਕੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਫਾਈਆਂ ਅਤੇ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਿਆਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਿਲੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਦੀ ਬੇਟੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ) ਕਿ ਇਸ ਕਮਰੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਧੀ ਤੇ ਦਾਮਾਦ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦਿਆਂਗਾ, ਬਾਕੀ ਕਿਲੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ 'ਚ ਮੁਗਲ ਫੌਜਦਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਕਮਰੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੇ ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ-
''ਬੇਟੀ ਮੁਮਤਾਜ਼?''
''ਜੀ ਅੱਬੂ ਜਾਨ?'' ਅੰਦਰੋਂ ਜਵਾਬ ਆਇਆ।
''ਬੇਟੀ ਸਭ ਖੈਰੀਅਤ ਹੈ?''
''ਜੀ ਅੱਬੂ ਜਾਨ ਸਭ ਖੈਰੀਅਤ ਹੈ।''
ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦਾ ਆਇਆ ਜਵਾਬ ਫੌਜਦਾਰ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਫੌਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਣੇ ਫੌਜੀਆਂ ਬੇਰੰਗ ਮੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਪਏ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਲਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦੇ ਕੇ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਰਖਿਲਾਫ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੀ 85 ਏਕੜ ਜਗੀਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਤੁਲ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੇ ਚੰਦ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਗੁਰ-ਖਿਦਮਤ ਬਦਲੇ ਆਪਣੀ ਇੰਨੀ ਜਗੀਰ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ? ਕੀ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਲਈ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੈਰ-ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਮੌਲਿਕ ਮੂਲ ਮਜ਼੍ਹਬ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣਾ ਪਠਾਣ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ।
ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਦਕਦਿਲੀ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰਪੂਰ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਬੇਟੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਦਾ ਨਿਕਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਅਬਗਾਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਬੂ ਜਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਕਾਹ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਮਾਮ ਉਮਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ 'ਚ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਬੂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਮਾਦ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੀ। ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਪੁਗਾਉਂਦਿਆਂ 100 ਵਰ੍ਹੇ ਪਿੰਡ ਨੌਰੰਗਪੁਰ ਝਾਂਡੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜੰਗਲਾਂ 'ਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਗਜ਼ਾਰੇ, ਉਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਧ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁ. ਮੁਮਤਾਜ਼ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਪਠਾਣ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ 'ਚ ਅੱਜ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੇ ਤਪਦਾ ਭੱਠਾ ਸੀਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਗੁ. ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਰਵਾ ਕੇ 1985 'ਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੌੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸੀ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨਾਲ ਨਾਤਾ
ਪਠਾਣ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਉਕਤ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰ ਹਾਕਮ ਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਪਰਮ ਸੇਵਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਅਕਸਰ ਮੁਕਾਮ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਠਾਣ ਸ਼ਾਹ ਸੁਲੇਮਾਨ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੀ ਕੁਲ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਨੌਰੰਗ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਮਤ 1745 (ਸੰਨ 1688) ਈ. 'ਚ ਮੱਘਰ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਲਮ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ 3 ਮਈ 1694 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।
ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦਾ ਪਿਤਾ 6ਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਵੇਚਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ 'ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਆਉਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਮਿਲਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 6ਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 8ਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਖੇਪ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਕਿਲੇ ਬਣਵਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।-ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮੈਂਬਰ ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ
ਜਿਸ ਪਠਾਣ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਨੇ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਸਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਾਲਸਾ ਕਾਰਨ ਲੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ 'ਚ ਮੁਸਲਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਦੋ ਕਬਰਸਤਾਨ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕ ਕਬਰਸਤਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਖਸਰਾ ਨੰ. 10/11/1, ਰਕਬਾ 1 ਕਨਾਲ 4 ਮਰਲੇ ਹੈ, ਇਹ ਆਮ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਫਨਾਉਣ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਾ ਮੁੱਖ ਕਬਰਸਤਾਨ ਖਸਰਾ ਨੰ. 54 ਰਕਬਾ, 12 ਮਰਲੇ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਕਬੇ 'ਚ ਪਠਾਣ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ 12 ਮਰਲੇ ਵਾਲਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਫਨਾਉਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਖਸਰਾ ਨੰ. 9//6 (9 ਕਨਾਲ 9 ਮਰਲੇ) ਵਿਚ ਹੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦਫਨਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ 1938 ਤੋਂ 1947 ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਕਫ ਬੋਰਡ ਅਧੀਨ ਆ ਗਏ ਪਰ ਜੋ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਸੀ, ਉਥੇ ਮਿਲੀਭੁਗਤ ਨਾਲ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਹੋ ਗਏ। ਮੁੱਖ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਕਫ ਬੋਰਡ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਖਸਰਾ ਨੰ. 9/6 ਜਿਥੇ ਕਿ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਇਕ ਉੱਚਾ ਥੇਹ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਕਬੇ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ 1953-54 'ਚ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਅਲਾਟੀ ਨੇ ਇਹ 9 ਕਨਾਲ 9 ਮਰਲੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਚੇ ਟਿੱਬੇ ਨੂੰ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਪੱਧਰਾ ਕਰਕੇ ਪਲਾਟ ਕੱਟ ਕੇ ਵੇਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਥੇ ਪਠਾਣ ਨਿਹੰਗ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਧਿਰਾਂ ਅੱਗੇ ਆਈਆਂ ਤੇ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਫਿਲਹਾਲ ਉਜਾੜਾ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰ ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. ਤੇ ਵਕਫ ਬੋਰਡ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਚੁੱਪ ਹਨ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਇਸ ਖਿਲਾਫ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ।—ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੋਰੇ, ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਬੀ. ਡੀ. ਪੀ. ਓ. ਰੂਪਨਗਰ
ਕੈਪਟਨ ਦਾ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਸਫਲ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ ਕੰਮ
NEXT STORY 
