ਸਾਲ 2025 ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਥਾਈ ਯਾਦ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰੇਗਾ? ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ?
ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ
ਇਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਿੰਧੂਰ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲਗਾਮ ਵਿਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਾ ਤਿੰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਘੁਸਪੈਠੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਭਾਰਤੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਵਾਬ ’ਚ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ ਇਕ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ, ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਡਰੋਨਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ (ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ)। ਤਿੰਨੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਇਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ 2 ਭਾਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਅਜੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
‘ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿੰਧੂਰ’ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸੀ।
ਇਕ ਹੋਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ‘ਟੈਰਿਫ’ ਹੈ। 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2025 ਤੋਂ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਰ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ ਸੀ-ਟਰੰਪ! ਟਰੰਪ ਅਤੇ ਟੈਰਿਫ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬਰਾਮਦ ’ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਟੈਰਿਫ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨਾ (ਰੂਸੀ ਤੇਲ ਖਰੀਦਣ ਲਈ) ਅਜੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਟੀਲ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਪਿਊਸ਼ ਗੋਇਲ ਦਾ ‘ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ’ ਵਿਚ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦੁਵੱਲਾ ਵਪਾਰ ਸਮਝੌਤਾ 2025 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਓਨਾ ਹੀ ਦੂਰ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਅਪ੍ਰੈਲ, 2025 ਵਿਚ ਸੀ।
ਜੀ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹੈ। ਜੀ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਤੇ ਟੈਕਸ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ-ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਹੈ। ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਸਮੂਹ ਨੇ ਜੀ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਬੁਰੇ ਸੁਪਨੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਟੈਕਸ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਚੂਨ ਖਪਤ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਖਪਤ ਵਿਚ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉੱਚ ਖਪਤ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 10ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ।
ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਹਾਰ ਗਏ
ਇਕ ਅਣਜਾਣ ਵਾਕਅੰਸ਼- ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਗੋਲਡੀਲੌਕਸ ਸਾਲ -ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਕੇਤ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਈ. ਐੱਮ. ਐੱਫ. ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਾਤਿਆਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਤੱਕ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਰੌਲੇ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੇ ਜਸ਼ਨ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਹੈ-ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ’ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ 2025 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੀ. ਡੀ. ਪੀ. ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ‘ਆਊਟਪੁੱਟ’ ਜੋੜਿਆ (ਲਗਾਤਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ’ਚ) :
ਦੇਸ਼ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 2025 ’ਚ ਜੋੜੀ ਗਈ ਆਊਟਪੁੱਟ
ਚੀਨ 4.8 ਫੀਸਦੀ 931 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ
ਅਮਰੀਕਾ 1.8 ਫੀਸਦੀ 551 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ
ਭਾਰਤ 6.6 ਫੀਸਦੀ 276 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ
ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੀਨ ਅਮਰੀਕਾ (ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ) ਨਾਲ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ’ਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ-ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
‘ਦਿ ਹਿੰਦੂ’ ਨੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ’ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ : ‘ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ 50 ਫੀਸਦੀ ਟੈਰਿਫ ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹਨ, ਨਿੱਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਸੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਰੁਪਿਆ ਦਰਾਮਦ-ਨਿਰਭਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਉਜਰਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਜੇ ਵੀ ਨਰਮ ਹੈ।’ ਗੋਲਡੀਲੌਕਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਖੋਖਲਾ ਹੈ।
ਇਕ ਸਮੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸੈਕੂਲਰ ਹੁਣ ਲੱਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਗੈਰ-ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖਕ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਦਾ ਅਰਥ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਕ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਰਮਨਾਕ ‘ਜੇਤੂ’
ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਹਰ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਧਰਮ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਨਸਲ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜਾਤ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਫ਼ਰਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਛੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾਉਣ।
ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਸਾਈ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਇਸਾਈ ਚਰਚਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਾਈ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸਾਈ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਹਿੰਦੂ ‘ਸੱਚ’ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਿਨੌਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਅਾਧਾਰ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਧਰਮ, ਨਸਲ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਡਾ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਅਤੇ ਮਦਰ ਟੈਰੇਸਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਸਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਪਹਿਲੂ ਅਜਿਹੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਜਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਰਾਜ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੰਗਠਨ ਹਨ ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਾਰਨ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਕੰਮ ਜਾਂ ਚੁੱਪੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਹੋਵੇਗਾ : ਇਕ ਭਾਰਤ ਜੋ ਤੰਗ ਘਰੇਲੂ ਕੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸਨੇ 2025 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ : ਉਹ ਹੈ ਹੇਟ ਭਾਵ ਨਫ਼ਰਤ।
–ਪੀ. ਚਿਦਾਂਬਰਮ
ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ
NEXT STORY 
