ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣ ’ਚ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਹਾੜ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ, ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ’ਚ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਦਿਨ ਬਿਤਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ’ਚੋਂ ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਲਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਘਰ ਹੈ।
ਮੈਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਚੰਬਾ ’ਚ ਹਨ, ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜ ਪਿਛੋਕੜ ’ਚ ਮਾਤਰ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੁਮਾਅਦਾਰ ਸੜਕਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਢਲਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਕ ਹੀ ਸਮੇਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੋਵੇਂ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਿਮਾਲੀਅਾਈ ਖੇਤਰ ’ਚ ਇਕ ਹੋਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵਾਪਰਦੇ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਦੇਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਬਾ ’ਚ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਕਹਿਰ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਈਆਂ। ਹਰ ਮੌਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਤੀ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਤਨੀ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੱਚਾ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਇਕ ਹੋਰ ਆਮ ਦਿਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ’ਚ ਸੌਣ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਸ ਦਿਨ ’ਚ ਜਾਗ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।ਅਸੀਂ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲੀਆਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਸਹਿਜ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਨਸੂਨ ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਦੀਆਂ ਢਿੱਗਾਂ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਹਾਅ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਟਨਾਂ ਮਲਬੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੇ ਵਾਹਨ, ਫਸੇ ਹੋਏ ਸੈਲਾਨੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ।
ਫਿਰ ਉਹੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਚਾਅ ਦਲ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ’ਚ ਸੁਰਖੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ।
ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਮਾਨਸੂਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਹਿਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਹੋਵੇਗਾ-ਇਸ ’ਚੋਂ ਅਸਲ ’ਚ ਕਿੰਨੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਇਸ ’ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿਖਲਰਾ ਮੌਸਮ ਹੋਰ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪਰਬਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਤਰਨਾਕ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਮੰਨੋ ਪਹਾੜ ਮੈਦਾਨ ਹੋਣ। ਅਸੀਂ ਹੋਟਲਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਮੰਨੋ ਜ਼ਮੀਨ ਕਦੇ ਹਿੱਲੇਗੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਹਾਈਵੇਅ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਾਂ, ਅਕਸਰ ਜਲ ਨਿਕਾਸੀ, ਢਲਾਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੂਪ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ।
ਅਸੀਂ ਬੰਨ੍ਹ, ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਵੇਸ਼, ਬਿਜਲੀ, ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪਹਾੜ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ? ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਨਿਰਮਾਣ ’ਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫਰਕ ਹੈ।
ਸੜਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਹੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਕ ਹੋਟਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਢਲਾਨ ’ਤੇ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਬਿਜਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਹਰ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਇਕ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਵਿਰੋਧੀ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਸਮਝ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਪੈਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਸਮਝ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੈਲਾਨੀ ਬਿਹਤਰ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਖਾ ਸਕਣ ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਊਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੌਸਮ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਕ ਸੈਲਾਨੀ ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੜਕ ਟੁੱਟਣ ’ਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਘਰ ਪਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਸ ਆਪਣਾ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਟ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਕ ਠੇਕੇਦਾਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰਬਤੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮੌਜੂਦਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹੋਟਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਹਾਈਵੇਅ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਸੁਰੰਗ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਹੋਵੇਗਾ-ਕੀ ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਸਲ ’ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਝੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਸੁਤੰਤਰ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀਆਂ ਸਿਰਫ ਕਾਗਜ਼ੀ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ। ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਫਾਈਲਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ’ਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਹਿਮਾਚਲ ’ਚ ਇਸ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਸਾਫ਼ ਹਵਾ, ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ ਜਾਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਨਦੀਆਂ ’ਚ ਕਚਰਾ ਸੁੱਟਦੇ ਹਾਂ, ਢਲਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਕਰੀਟ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਹਾੜ ਅਸਥਿਰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸੈਲਾਨੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ’ਚ ਕੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਬਿਨਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਛੁੱਟੀ? ਸਾਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ’ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਇਕ ਗੁਆਏ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਕਿਸੇ ਸੜਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਚੈੱਕ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਵਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਆਚੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਹਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਇਕ ਸਬਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸਬਕ ਹਿਮਾਚਲ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿਮਾਲੀਅਾਈ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਹਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਬੱਦਲ ਫਟਣ, ਅਗਲੀ ਢਿੱਗ ਡਿੱਗਣ, ਅਗਲੀ ਸੜਕ ਧੱਸਣ, ਅਗਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਹਿ ਜਾਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ।
ਹਿਮਾਲਿਆ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ‘ਨਾਂਹ’ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਸਵੀਕਾਰਯੋਗ ਖ਼ਤਰਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
—ਦੇਵੀ ਚੇਰੀਅਨ
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਇਨਫਲੂਐਂਸਰਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ
NEXT STORY 
