ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿੰਗਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਅੱਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੌਸਮ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਲ-ਬਦਲਦਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਪਾਰਟੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ’ਚ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਇਕ ਦਲ-ਬਦਲੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਆਗੂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ‘‘ਜਦੋਂ ਭਾਜਪਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਵਧੇਰੇ ਸਰੋਤ-ਸੰਪੰਨ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣਾ ਵੀ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਪਾਰਟੀ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।’’
ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਬਦਲਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ’ਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੱਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ?
ਬੇਸ਼ੱਕ, ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਥਾਂ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਉਹ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸੈਕੰਡਰੀ, ਲਚਕਦਾਰ ਜਾਂ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਸਮਝੌਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ? ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਆਗੂ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਅਦੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੋਟਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਾਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਆਗੂ ਪਾਰਟੀ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ, ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ’ਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੀ ਅੱਜ ਕਈ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੋਲੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ’ਚ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਵੋਟਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੋਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਉਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਦੋਸ਼-ਪ੍ਰਤੀਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ-ਹਨਨ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਂਝੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਹੋ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।
ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਨੇਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ’ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੱਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਹੀ ਫਰਕ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੁਣ ਸੱਤਾ ਹੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ‘ਕਲਯੁਗ’ ਕਹਿ ਕੇ ਟਾਲ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਸੱਤਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੱਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ’ਚ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੈਅ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਰਣਨੀਤੀ, ਗੱਠਜੋੜ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ’ਚ ਲਚਕਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੂਲ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ।
ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ’ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ। ਵਿਵਹਾਰ ’ਚ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 2 ਬਦਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਚੋਣ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਨਾ। ਜੋ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਹ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ ਤਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਹੈ।
ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਇਕ ਨੈਤਿਕ ਚੌਰਾਹੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਝੂਠ, ਛਲ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਇਸ ਖੇਡ ’ਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਕ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ- ਸੱਤਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਪਰ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਜੇਕਰ ਆਗੂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਖਰਕਾਰ ਵੋਟ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਇਕ ਪਲ ਨੂੰ? ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸਿਧਾਂਤ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਹਵਾ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ?
ਪੂਨਮ ਆਈ ਕੌਸ਼ਿਸ਼
‘ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਨ ਮਹਿਮਾਨ’: ਮਹਿਬੂਬਾ
NEXT STORY 
