ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰਕ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੀਖਿਆ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਰੂਮ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਰੇਕ ਸਮੀਖਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਇਕ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੋਸ਼ਣ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸਟਾਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਆਖਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਰਮਯੋਗੀ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੈਬਨਿਟ ਸਕੱਤਰ ਨੇ 17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਮੰਡਪਮ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ। ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਵੱਲੋਂ ‘ਮਿਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਅਗਵਾਈ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦਾ ਇਹ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਗਮ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਵਾਕ ਦਾ ਹੈ—“ਮੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ’ਚ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਇਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦਾ/ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।”
ਹਰੇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਗੁਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਆਈਗੌਟ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਯੋਗੀ ਭਾਰਤ 30, 60 ਅਤੇ 90 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ—“ਮੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ”। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਥਕ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਨਵੇਂ ਹੁਕਮਾਂ, ਵਧੇਰੇ ਬਜਟ ਜਾਂ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਬਦਲਾਅ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਲੰਬੀ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਗਵਾਈ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਖਾਹਿਸ਼ੀ ਬਲਾਕ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੱਕ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
‘ਮਿਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਅਗਵਾਈ’ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਦੇ 25 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਪੰਜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੁਝ ਨਿਰਾਕਾਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 2001 ਦੇ ਭੂਚਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਛ ਦਾ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ, ਕੋਵਿਡ-19 ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਗਏ ਕਦਮ, ਲਖਪਤੀ ਦੀਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤਜਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਜੀਹਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹਰੇਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਸਥਿਰ ਰਹੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਰੁਝਾਨ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੇਵਕ, ਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੇਵਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ-ਬੋਧ, ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨੂੰ 'ਸੇਵਾ ਤੀਰਥ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ 'ਨਾਗਰਿਕ ਦੇਵੋ ਭਵ' ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ, ਬਰਾਬਰੀ, ਹਮਦਰਦੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਔਖੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿਚ ਨਿਡਰਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਗੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਰੀਅਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇ। ਇਹੀ ਮਿਸ਼ਨ ਕਰਮਯੋਗੀ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2020 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਭੂਮਿਕਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣਾ ਹੈ।
ਨਿਯਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਭੂਮਿਕਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਮੰਤਵ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਸ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਆਈਗੌਟ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੇ ਹਰੇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਲਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਧਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਵਿਹਾਰਕ, ਕਾਰਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੇ ਇਸ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਇਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਕਰਮਯੋਗੀ ਸੰਕਲਪ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਖਲਾਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ ਖ਼ੁਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕੇ। ਅਜਿਹੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਤੈਅ ਮਿਤੀ, ਉਮੀਦ ਮੁਤਾਬਕ ਨਤੀਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਜਾਂ ਅਗਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ, ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਪਛਾਣ ਖ਼ੁਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕੋ ਮੇਜ਼ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ। ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰੇਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੁਣੌਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਸਮੂਹ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਇਕ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਵਾਈ, ਉਸ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਤੈਅ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਇਕ ਮਿਆਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹੀ ਨਾਗਰਿਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕ ਸਹੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲ 2047 ਤੱਕ 'ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਬਲ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬਲਾਕਾਂ, ਜ਼ਿਲਿਆਂ, ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੇਵਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
17 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਮੰਡਪਮ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਕਰਮਯੋਗੀ ਭਾਰਤ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਇਕ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ। ਹਰੇਕ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਨੇ ਇਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਵੇਗਾ।
- ਡਾ. ਆਰ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਣੀਅਮ
(ਲੇਖਕ: ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਹਨ)
ਭਾਰਤ-ਆਸੀਆਨ ਰਿਸ਼ਤੇ : ਸਾਂਝੇ ਹਿੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਣਨੀਤਕ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵੱਲ
NEXT STORY