ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਕਰ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੇ ਪੁਲਾੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਈ, ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਲਿਆ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਕ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਰਾਤ ਭਰ ਚੈਨ ਦੀ ਨੀਂਦ ਸੌਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ, ਸਾਧਨ ਹਨ, ਸਰੋਤ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਕੂਨ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਸਲੀਪ ਕਲੀਨਿਕ ਹਨ, ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ, ਜੰਗਲ ’ਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ ਫਾਰੈਸਟ ਬਾਥਿੰਗ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨ ਲਈ ਸਟਾਰ ਬਾਥਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਡਿਟੌਕਸ ਰਿਟ੍ਰੀਟ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਅ ’ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ’ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਪੈਕੇਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ’ਚ ਕਿਉਂ ਬਦਲ ਗਏ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੰਨੀ ਬਣਾਵਟੀ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਲੋੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ?
ਦਰਅਸਲ, ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ 3 ਖ਼ਬਰਾਂ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਚਰਚਾ ’ਚ ਰਹੀਆਂ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੂਗਰ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਸੁਲਿਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਐਲੋਪੈਥਿਕ ਦਵਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟਲ ਸਾਈਕੋਲੋਜੀ’ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਾਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚਾਲੇ ਇਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੁਣ ਵੈੱਲਨੈੱਸ ਥੈਰੇਪੀ ਅਧੀਨ ‘ਸਟਾਰ ਬਾਥਿੰਗ’ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਨਿਊਰੋਲਾਜਿਸਟਾਂ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਮੋਬਾਈਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ’ਚ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਊਰੋਲੋਜੀਕਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਿਸੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਘਟਾਉਣ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸੌਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ ਲੈਣ ਵਰਗੇ ਸਾਧਾਰਨ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦੇਖਣ ’ਚ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ-ਲੈਅ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਗਭਗ 74 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੌਤਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ’ਚ 10 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਸ਼ੂਗਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 13 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪ੍ਰੀ-ਡਾਇਬੀਟੀਜ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਮੈਡੀਕਲ ਖੋਜ ਕੌਂਸਲ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਯਮਿਤ ਰੁਟੀਨ, ਤਣਾਅ, ਸਰੀਰਕ ਗੈਰ-ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਲਗਾਤਾਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੈਅ ਲਗਾਤਾਰ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ?
ਦਰਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੇ। ਅਸੀਂ ਮਿਹਨਤ ਘਟਾਈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਖੋਹ ਲਈ। ਅਸੀਂ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਲਏ ਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਘਰ ਵੱਡੇ ਬਣਾ ਲਏ, ਪਰ ਵਿਹੜੇ ਛੋਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ’ਚ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਗੁਆ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਵਸਤਾਂ ਵੇਚਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਮ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਾਸਮਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਦੇ ਬੱਚੇ ਧਰੂ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹੀ ‘ਸਟਾਰ ਬਾਥਿੰਗ’ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਵੈੱਲਨੈੱਸ ਅਨੁਭਵ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤਾਂ ਨਵੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਾਡਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਚ, ਐਪਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕਿਸੇ ਟੀਚੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਰੁਟੀਨ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹੀ ਕਦਮ ਸਮਾਰਟ ਵਾਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹੀ ਸਥਿਤੀ ਭੋਜਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਹੁਣ ‘ਡਿਟੌਕਸ ਡਾਈਟ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ‘ਇੰਟਰਮਿਟੈਂਟ ਫਾਸਟਿੰਗ’ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਨ ‘ਮਾਈਂਡਫੁੱਲਨੈੱਸ’ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਫਿਟਨੈੱਸ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਅਸੁਖਾਵੇਂ ਸਵਾਲ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ’ਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਉਣ?
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਇਕ ਉਦਯੋਗ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਧਾਰ ਦਵਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨੀਕ ਜਾਂ ਵੈੱਲਨੈੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਤਣਾਅ, ਸੁਸਤੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਣ ਆਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਉਦਯੋਗ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਲਾਜ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਰਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਨਵੇਂ ਵੈੱਲਨੈੱਸ ਟ੍ਰੈਂਡ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਲੈਅ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ।
—ਡਾ. ਨੀਲਮ ਮਹੇਂਦਰ
ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਹੈ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ
NEXT STORY 
