ਕਵਨ ਤਪ ਜਿਤ ਤਪੀਆ ਹੋਇ

Updated: 02 Dec, 2014 08:29 AM

ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਂ, ''ਆਰਿਆਵਰਤ'' ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਲਕ 'ਚ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ, ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਤਪ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਅਗਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰਕ ਆਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰਕੇ ਤਪੀਆ ਰੂਪ 'ਚ, ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰੋਲ ਕਰ ਲੈਣਾ। ਇਸ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤਪੀਸ਼ਵਰ ਹੋਏ। ਕਈ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪਰਮਹੰਸ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਰਾਵਣ, ਹਰਨਾਕਸ਼ ਵਰਗੇ ਕਈ ਐਸੇ ਵੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਧਾਰਮਿਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ''ਕਵਨ ਤਪ ਜਿਤ ਤਪੀਆ ਹੋਇ''।
ਤਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ 'ਚ ਦੂਜਾ ਭਾਵ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਇ।
ਯੋਗ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਤਪੀਆ, ਤਪ ਸਾਧਨਾ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਥਿੜਕਦੇ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਹਰੀਨਾਰਾਇਣ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਚ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਇਐ-ਰਾਜਾ ਨਿਰਮੋਹ ਦਾ ਲੜਕਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਰਾਹ ਭਟਕ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਘਿਰ ਆਈ। ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਇਕ ਕੁਟੀਆ 'ਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿਖੀ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਵਾਗ ਉਸ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਮੋੜ ਲਈ। ਇਕ ਸਾਧੂ ਤਪ 'ਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਘੋੜੇ ਦੇ ਖੜਾਕ ਨਾਲ ਤੰਦਰਾ ਟੁੱਟੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਸਾਧੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ''ਕੌਣ?'' ਜੀ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਨਿਰਮੋਹ ਦਾ ਲੜਕਾ-ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਸਾਧੂ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਕਿਆ ਖੂਬ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਨਾਂ ਨਿਰਮੋਹ। ਕਿੰਨਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ। ਲੜਕੇ ਨੇ ਫੇਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਵਾਕਈ ਨਿਰਮੋਹ ਹਨ। ਅੱਛਾ, ਮੈਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਵਾਂਗਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜਲ-ਪਾਣੀ ਜੋ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ, ਛਕਾ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੈ। ਅੱਧ-ਖਾਧੀ ਲਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਕੁਟੀਆ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। ਦਰਬਾਨ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ 'ਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਾ ਸਹਿਜ ਰਿਹਾ। ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ, ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਛਕ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਧੂ ਨੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ 'ਚ ਫਿਰ ਸ਼ੇਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁਹਰਾਈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸਾਧੂ, ਫੇਰ ਉਸੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ —
''ਤਪੀਆ ਤਪ ਕਿਉ ਛੋਡਿਆ, ਇਹਾਂ ਹਰਖ ਨਹੀਂ ਸੋਗ।
ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਗਤ ਸਰਾਏ ਕਾਂ, ਯਹਾਂ ਸਬੀ ਮੁਸਾਫਿਰ ਲੋਗ
ਹੇ ਤਪੀਸ਼ਵਰ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਉਂ ਛੱਡੀ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਇਕ ਸਰਾਂ ਹੈ ਔਰ ਸਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਸਾਫਿਰ ਦਾ ਜਾਣਾ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਕੋਈ ਮੁਸਾਫਿਰ ਅੱਜ ਜਾ ਰਿਹੈ ਜਾਂ ਕੱਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਪ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਇ। ਤਪੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਇ।
ਭਰਥ੍ਰੀ ਹਰੀ, ਉਜੈਨ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ 'ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸ਼ਤਕ' ਲਿਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਏਕਾਂਤਵਾਸ ਵਿਚ 'ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ' ਅਤੇ 'ਵੈਰਾਗ ਸ਼ਤਕ' ਦੋ ਮਹਾਕਾਵਿ ਲਿਖੇ। ਵੈਰਾਗ ਸ਼ਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :
''ਭੋਗਾ ਨ ਭੁਗਤਾ ਵਯਮੇਵ ਭੁਗਤਾ। ਤਪਸ ਨ ਤਪਤਾ, ਵਯਮੇਵ ਤਪਤਾ''। ਭੋਗਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਣਾ, ਅਸਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ ਅਧੀਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਤਪ ਨੇ ਨਹੀਂ ਤਪਣਾ, ਅਸਾਂ ਤਪ ਜਾਣੈ। ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਤਪ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਇ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਤਪੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦੈ।ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਮਨਹ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸੋਮਯਤਵੰ ਮੋਨੰ ਨਿਗ੍ਰਹ।
ਭਾਵਾਂਸ਼ੁ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇਤਯੇਦ, ਤਪੋ-ਮਾਨਸਮ ਉਚਯਤੇ।
ਮਨ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣਾ, ਨਿਰਮਾਣਤਾਈ, ਅਲਪ ਭਾਸ਼ੀ ਹੋਣਾ, ਆਤਮਨਿਗ੍ਰਹੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਸਭਿ ਜੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਪੰਜ ਹੀ ਤਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਪ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਪਲਾਇਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਪੰਚ ਸਾਧਨਾ 'ਤਪੀਆ-ਤਲ' 'ਤੇ ਸਹਿਜੇ ਪੁਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
''ਕਵਨ ਤਪ ਜਿਤ ਤਪੀਆ ਹੋਇ''।