ਗਾਜ਼ਾ ’ਤੇ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਲੇਖ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੋਣਵੇਂ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਸੀਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਰਾਡਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਭੀੜ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਜਿਣਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਭਰੇ।
ਗਾਜ਼ਾ ਲਈ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਤਨਾਮੀ ਬਾਈ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ?
ਸਤਨਾਮੀ ਬਾਈ ਦੀ ਗਵਾਹੀ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਇਕ ਗਰੀਬ ਆਟੋ-ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਰਾਡਾਂ ਨਾਲ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦਾ ਸਾੜ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵਜੰਮੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਭੀੜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਿਆਨਕ ਜਿਣਸੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬਦਲ ਗਈ।
ਕੀ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਦੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਤਨਾਮੀ ਬਾਈ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ? ਕੀ ਉਹ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂ 1984 ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਅਕਲਪਨੀਅਤ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਰ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ?
ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਇਹ ਭਿਆਨਕਤਾ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਜੋ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਜਬਰਨ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ, ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੱਡੇ। ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੌਂਕੇ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਹੱਤਿਆ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹੀਦ ਦਿੱਤੇ, ਉਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬੋਝ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਹ ਬਿਆਨ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1984 ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ‘‘ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲਦੀ ਹੈ।’’ ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਉਸ ਨਾਕਾਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ।
ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਚੋਣੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਿਆ, ਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕੀਤਾ।
ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹੀ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਗਾਜ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਚ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹਰ ਬੇਕਸੂਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਹੋਵੇ, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ, ਅਨਮੋਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਬੇਕਸੂਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਹੱਲ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰ ਨੈਤਿਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਲਈ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਹ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਵਿਧਵਾਵਾਂ, 1984 ਦੇ ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ, ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਉਹੀ ਨੈਤਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਉਹ ਅੱਜ ਗਾਜ਼ਾ ਲਈ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਮੰਨਣ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਣਗੇ, ਜਦਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਲੈਕਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਲੈਕਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਸਿਲੈਕਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
- ਆਰ. ਪੀ. ਸਿੰਘ
(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਲਾਰਾ, ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ)
ਪੰਜਾਬ : ਅਤੀਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ
NEXT STORY 
