ਹਰ ਸਾਲ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਈਕਲ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਹਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਢਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ’ਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਖ਼ਰਚੇ ’ਚ ਵੱਧ ਸਹੂਲਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਾਈਕਲ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ’ਚ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਰਟ ਗੇਅਰ, ਡਿਸਕ ਬ੍ਰੇਕ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤ ਦਾ ਇਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਥੀ ਵੀ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ’ਚ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਸਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਗਰ, ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ’ਚ ਵੀ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਘੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਊਰਜਾਵਾਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ’ਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਵਧਦੇ ਮੋਟਾਪੇ (ਓਬੈਸਿਟੀ) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਚ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਮੋਟਾਪਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਵੀ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ‘ਫਿੱਟ ਇੰਡੀਆ’ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਫਿੱਟਨੈੱਸ ਅਪਣਾਉਣ, ਪੈਟਰੋਲ-ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਗਲੋਬਲ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਵਧਦਾ ਦਬਾਅ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਸਾਈਕਲ ਇਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੋਕ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੈਟਰੋਲ-ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਖ਼ਰਚੇ ’ਚ ਵੀ ਕਮੀ ਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਸਾਈਕਲ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਉਤਸਰਜਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਮ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਖਪਤ ’ਚ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਮੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਵਾਹਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਸਾਈਕਲ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ 1960 ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਸਾਈਕਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਕਸਬਿਆਂ ਤੱਕ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ’ਚ ਵੀ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਕੀਏ ਵੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਘਰ-ਘਰ ਡਾਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਹਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ, ਬੈਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ’ਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲੋਕ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ਰੀਦਣ ’ਤੇ ਟੈਕਸ ਵਿਚ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ‘ਸਾਈਕਲ ਟੂ ਵਰਕ’ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਸਮਾਰਟ ਬਾਈਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਾਈਕਲ ਸ਼ੇਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪੁਣੇ ਅਤੇ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਲੈ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਾਈਕਲ ਟ੍ਰੈਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵੱਖਰੀ ਸਾਈਕਲ ਲੇਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਈਕਲ ਚਾਲਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸਾਈਕਲਿੰਗ ਕੇਵਲ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਡ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1896 ਦੀਆਂ ਏਥਨਜ਼ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿਚ ਟ੍ਰੈਕ ਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਰੋਡ ਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਮਾਊਂਟੇਨ ਬਾਈਕ ਅਤੇ ਬੀ. ਐੱਮ. ਐਕਸ. ਵਰਗੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਸਾਈਕਲੋਟ੍ਰੋਨ’ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਰਗੀ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਈਕਲ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਈਕਲ ਕੇਵਲ 2 ਪਹੀਆਂ ਦਾ ਵਾਹਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਊਰਜਾ ਦੀ ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈਏ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੀਏ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਾਈਕਲ ਸਿਹਤ, ਮਿਹਨਤ, ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਸੰਗਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ, ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ।
-ਸਤੀਸ਼ ਮਹਿਰਾ
ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣੇ ਹੋਣਗੇ
NEXT STORY 
