ਹਰ ਸੱਭਿਅਤਾ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਅਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਘੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼, ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਐਲਾਨਿਆ। ਇਹ ਸਵੈ-ਐਲਾਨ ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਤੇ ਮੜਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ, ਸਿਆਸੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਲਬਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਾਹੀਂ ਪੱਛਮੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ’ਚ ਗੈਰ-ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਪੱਛੜਿਆ’ ਜਾਂ ‘ਅਣ-ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ’ ਦੱਸ ਕੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਪਰ ਜੈਫਰੀ ਐਪਸਟੀਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ‘ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਜ਼’, ਜਿਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਖੇਪ 35 ਲੱਖ ਪੰਨੇ, 2,000 ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਨਿਆਂ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬੀਤੀ 30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਬਨਾਉਟੀ ਨੈਤਿਕ ਮੁਖੌਟੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਅਕਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਡਿਪਟੀ ਚੀਫ ਜਸਟਿਸ ਟੌਡ ਬਲੈਂਚ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ-ਯੂਰਪੀ ਮੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਤੀ, ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਜੋਂ ਪਰੋਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਐਪਸਟੀਨ ਕਾਂਡ ਕੋਈ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ, ਨੈਤਿਕ ਦਵੰਦ ਅਤੇ ਪਤਨ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
ਜੈਫਰੀ ਐਪਸਟੀਨ ਕੋਈ ਗੁੰਮਨਾਮ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ, ਵਿੱਤੀ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਉਸ ’ਤੇ 2006 ’ਚ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਪਰ 2008 ’ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਰੂਪ ’ਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਸਾਲ 2019 ’ਚ ਉਹ ਫਿਰ ਸੰਘੀ ਜਿਨਸੀ ਸਮੱਗਲਿੰਗ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਜੇਲ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ‘ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ’ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ’ਤੇ ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
ਐਪਸਟੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮਾਂ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼-ਉਡਾਣ ਰਿਕਾਰਡ, ਸੰਪਰਕ ਸੂਚੀਆਂ, ਗਵਾਹੀਆਂ, ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ-ਉਸ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਚ ਐਪਸਟੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਅਮੀਰਾਂ, ਮੀਡੀਆ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਰਾਜਘਰਾਣਿਆਂ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ’ਚ ਉੱਠਦਾ-ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ’ਚ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਬਦਮਾਸ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਸਤੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪੱਛਮੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪਤਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਪਸਟੀਨ ਦਾ ਜਹਾਜ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਲੋਲਿਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ’ ਸੀ-ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਪੱਛਮ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਜ਼’ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਨਿਆਂ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਲਈ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾ-ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਉਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰੀਕਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਬੇਰਹਿਮੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
‘ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਜ਼’ ਪੱਛਮੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਨੈਤਿਕ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦਾ ਤਰਕਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਚ 40 ਫੀਸਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨੌਜਵਾਨ ਇਕੱਲਤਾ, ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ 400-600 ਸਮੂਹਿਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 1960 ’ਚ ਸਿਰਫ਼ 13 ਫੀਸਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ 2022 ’ਚ ਵਧ ਕੇ 29 ਫੀਸਦੀ ਹੋ ਗਏ। ਤਲਾਕ ਦੀ ਦਰ 40-80 ਫੀਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਕ-ਤਿਹਾਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। 2019 ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਤੇ 1.5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ 2029 ਤੱਕ ਦੁੱਗਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ‘ਰੀ-ਹੋਮਿੰਗ’ ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਆਯੋਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਅਣਚਾਹੇ’ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰੇਡ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੇੜਾਂ ਉਸੇ ਅਖੌਤੀ ‘ਪੱਛਮੀ ਮਾਡਲ’ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਪੱਛਮੀ ਨੈਤਿਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਰਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ‘ਇਨਕੁਇਜ਼ੀਸ਼ਨ’ ’ਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਚੁੜੇਲ ਐਲਾਨ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ’ਚ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਦਲਿਤ-ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ। ਚਰਚ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਚ ਜਿਨਸੀ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2004 ਦੀ ਜੌਨ ਜੇ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ 4,392 ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਅਕਤੂਬਰ 2022 ’ਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਚਰਚਾਂ ’ਚ ਪਾਦਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 3,30,000 ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮਾਮਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲੜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕੜੀ ‘ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਜ਼’ ਹਨ।
ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਸਮਝਿਆ। ਇਹ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਸਨਾਤਨ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦਾ ਕਰਮਯੋਗ- ‘ਕਰਮਣਯੇਵਾਧਿਕਾਰਸਤੇ ਮਾ ਫਲੇਸ਼ੂ ਕਦਾਚਨ’- ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਧਰਮ’ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਾ-ਪੱਧਤੀ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ‘ਧਰਮ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਣਾ, ਜਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ‘ਧਰਮ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਨੈਤਿਕ ਢਾਂਚਾ ਸਮਾਜ ’ਚ ਨਿਆਂ, ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
‘ਐਪਸਟੀਨ ਫਾਈਲਜ਼’ ਸਿਰਫ਼ ਅਪਰਾਧਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁਹਰਾਏ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ, ਧਰਮ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ।
ਬਲਬੀਰ ਪੁੰਜ
ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ‘ਮੁਹੰਮਦ’ ਦੀਪਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ
NEXT STORY 
