ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਉਹ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਸਕੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਆਵਾਸ ਘਰ, ਦਫ਼ਤਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿਰਫ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸੀਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਟਾਂ, ਸੀਮੈਂਟ, ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਕੰਕਰੀਟ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਕ ਢਾਂਚਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਅਸਲ ’ਚ ਇਮਾਰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਢਾਂਚਾ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ। ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਐਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਸਮਾਂ ਘਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਿਰਫ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤ ਵਧਾਊ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਵੀ ਹੋਣ।
ਇੱਥੋਂ ਹੀ ‘ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ’ ਜਾਂ ‘ਹਰਿਤ ਇਮਾਰਤ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਰ ਘਟਦੇ ਹਨ, ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਇਮਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ, ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਫਲਸਫੇ ’ਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰਵਉੱਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਪੂਰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਮਹਾਂਤੱਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਉਪਯੋਗ ’ਤੇ ਅਾਧਾਰਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਕਟ ਵਧੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਰਤੋਂ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ’ਚ ਰੀਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ’ਚ ਕੁਦਰਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟੇ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ , ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲ ਉਪਕਰਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਅਤੇ ਹਰਿਆਵਲ ਭਰਿਆ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਇਸਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜਿਹੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਕੰਟਰੋਲ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਤੇ ਹਾਂਪੱਖੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਆਲੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ’ਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਹਤ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ, ਭਰਪੂਰ ਕੁਦਰਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਘਟਾ ਕੇ ਸੰਚਾਲਨ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ’ਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਥਾਨਕ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ’ਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਐੱਲ. ਈ. ਡੀ. ਲਾਈਟਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਵੈਂਟੀਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਛੱਤਾਂ ’ਤੇ ਹਰਾ ਬਾਗ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ’ਤੇ ਵਰਟੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਲਗਾਉਣ ਵਰਗੇ ਸਰਲ ਉਪਾਅ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੂੜੇ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਚੱਕਰਨ ਅਤੇ ਐਨਰਜੀ ਆਡਿਟ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਲਡਿੰਗ ਸਿਰਫ ਇਕ ਬਦਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਹਰਿਤ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
-ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਮੇਹਰਾ
ਇੰਡੀਆ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜ ਸੂਤਰੀ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ
NEXT STORY 
