ਪਹਿਲਗਾਮ ਵਿਚ ਹੋਈ ਵਹਿਸ਼ੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜਨਗੇ।
ਵਪਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕਟੌਤੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਇਕ ਨਵਾਂ ਤੱਤ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ’ਤੇ 1960 ਦੀ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। ਕੀ ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਰਿਆਈ ਵਹਾਅ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਇਹ ਇਸ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗਾ? ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੋੜ ‘ਗਲਤ ਕਾਰਵਾਈ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਰੋਕ ਵਾਪਸ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਬੜ੍ਹਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਨੇ 1998 ਵਿਚ 5 ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਉਡਾਣਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ’ਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਉਡਾਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਕੇ ‘ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਝਟਕਾ’ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਨੈਤਿਕ ਉੱਚਾਈ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਤਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1972 ਦੇ ‘ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤੇ’ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਸੰਧੀ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
24 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ। ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਇਸਹਾਕ ਡਾਰ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਖਵਾਜਾ ਆਸਿਫ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਮੰਤਰੀ ਅਤਾਉੱਲਾ ਤਰਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ ਇਹ ਹਨ :
ਪਹਿਲਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਗਾਮ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਤਾਲਿਬਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬਲੋਚ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਕਥਿਤ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਪਾਂਸਰ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ (ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ)।
ਤੀਜਾ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਆਸਿਫ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ’ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਖਮੀ ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਇਹ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਮਕੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਪਹਿਲਗਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਇੰਨੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਹਵਾਲਾ ਇਕ ਖੁਫੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਰੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ’ਚ ਉਤਰੇ ਸਨ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ੱਕੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ।
ਚੌਥਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਗੂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਇਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟੀ. ਵੀ. ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿਚ, ਆਸਿਫ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤੀ ਖਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਖਲ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿਚ, ਆਸਿਫ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਪੂਰੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਜੰਗ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆ ਰਹੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਸ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ’ਚ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਹੁਣ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇਨਪੁੱਟ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ’ਚ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਣਕਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸਣ।
–ਸ਼ਿਆਮ ਸ਼ਰਨ
ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ
NEXT STORY 
