ਨੇਪਾਲ ’ਚ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹੀ ਪਰ ਅਸਲ ਕਾਰਨਾਂ ’ਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੱਦ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਤਿਬ੍ਬਤ (ਚੀਨ) ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਲ੍ਹੇਂਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੋਲ ਇਕ ਵੱਡਾ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਸੈਲਾਬ ਆਇਆ।
ਇਸ ਦੀ ਧਮਕ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਭੂਚਾਲ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਭੂਚਾਲ ਵੀ ਆਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਖੌਫ਼ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਲਬਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਚੀਖ-ਚਿਹਾੜਾ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ। ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਅਜੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੰਕੜੇ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ (ਲਗਭਗ 500) ਹੋਣ ਪਰ ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਵਧਣਗੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਰੀਬ 2000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਲਾਪਤਾ ਹਨ (ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ)। ਇਸ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 300 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਵੱਕਾਰੀ ਆਈ.ਟੀ. ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ 84 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲੀ-1 ਹਾਈਡਰੋਪਾਵਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ 63 ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ 21 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਚਾਨਕ 26 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਬਾਰਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਚੌਕਸ ਹੋ ਕੇ ਸੰਭਲ ਸਕਣ। ਚੀਨ ਦੇ ਤਿਬ੍ਬਤੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਪਾਣੀ, ਬਰਫ਼, ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰੇਤ-ਚਿੱਕੜ ਦਾ ਮਲਬਾ ਨੇਪਾਲ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਭੋਤੇਕੋਸ਼ੀ ਨਦੀ ਦਾ ਜਲ-ਪੱਧਰ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਹੀ ਬੇਹੱਦ ਖਤਰਨਾਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।
ਲੋਕ ਕੁਝ ਸਮਝ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਨਦੀ ’ਚ ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ ਉਫ਼ਾਨ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਮੁਰੇ, ਰਸੁਵਾਗੜ੍ਹੀ, ਸਿਆਫ਼ਰੁਬੇਸੀ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਣੇ ਮਕਾਨ, ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਪੇਟ ’ਚ ਆ ਗਏ। ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਨਦੀ ਦੇ ਆਮ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਵਧਿਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਤਲਛਟ, ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਮਲਬਾ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਲੈ ਆਇਆ।
ਇਸ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲ-ਪੁਲੀਆਂ ਵੀ ਰੁੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਬੇਤਰਾਵਤੀ ਤੋਂ ਰਸੁਵਾਗੜ੍ਹੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 42 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੜਕ ਹੜ੍ਹ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਪੁਲ ਵੀ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਕਿੰਨੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲੀ ਨਦੀ ’ਤੇ ਗਲਛੀ ’ਚ ਜਲ-ਪੱਧਰ 30 ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਹੀ 9 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਵਧ ਗਿਆ। ਮਾਲਖੂ ’ਚ ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕਰੀਬ 7 ਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵਾਧਾ ਆਮ ਮਾਨਸੂਨੀ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਤਰਨਾਕ ਨਿਕਲਿਆ। ਹੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਭੋਤੇਕੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲੀ ਨਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਸੁਵਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੁਵਾਕੋਟ ਅਤੇ ਧਾਦਿੰਗ ਸਮੇਤ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਸੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੜ੍ਹ ਦੌਰਾਨ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ’ਚ ਨਦੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਜਦੋਂ ਵੀਰਵਾਰ ਰਾਤ 9:18 ਵਜੇ 3.2 ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਭੂਚਾਲ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਖਤਰਾ ਫਿਰ ਮੰਡਰਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਧਰ ਚੀਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਸੁਵਾਗੜ੍ਹੀ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਤਿਬ੍ਬਤ ਦੀ ਲ੍ਹੇਂਦੇ ਨਦੀ ’ਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਬੈਰੀਅਰ ਝੀਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 0.11 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਚ ਫੈਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 200 ਕਰੋੜ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਅਗਲੇ 3 ਦਿਨਾਂ ’ਚ 300 ਕਰੋੜ ਲੀਟਰ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਤਲਬ ਕਿ ਇਹ ਝੀਲ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਭੋਤੇਕੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲੀ ਨਦੀ ’ਚ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਨੇਪਾਲ ਵੱਲ ਦੇ ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲ, ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਹਨ।
ਤਿਬ੍ਬਤ ’ਚ ਬਰਫ ਦੇ ਤੋਦੇ ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਫਟਣ ਨਾਲ ਨੇਪਾਲ ਵੱਲ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ ਇਕ ਆਮ ਘਟਨਾ ਹੈ।
ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨੇਪਾਲ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦੀ ਹਿਮਾਲੀਅਾਈ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਝੀਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ।
ਨੇਪਾਲ ਵੱਲ ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਵੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਫਟਣ ਅਤੇ ਬਰਫ ਦੇ ਤੋਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਤਰਾ ਬਸਤੀਆਂ ’ਚ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਪਰ ਤਿਬ੍ਬਤੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕਈ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਸੰਤੁਲਨ ਕਾਰਨ ਪਿਘਲਾਅ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ’ਚ ਉੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਮਤਲ ਤਰਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਢਲਾਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਹੋਈ ਬਾਰਸ਼ ਦਾ ਅਸਰ ਹੇਠਾਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅਜੇ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਮਤਲਬ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਲੱਗੀ ਸੀ ਜੋ ਖੁਦ ਲਪੇਟ ’ਚ ਆ ਗਈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਕੇ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਆਹਟ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਹਟਾ ਕੇ ਜਾਨ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਫ਼ਤ ਸੰਭਾਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਜੇਕਰ ਬਸਤੀਆਂ ਹੀ ਨਾ ਵੱਸਣ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕੁਝ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
—ਰਿਤੁਪਰਣੇ ਦਵੇ
‘ਤਿੱਖੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਗਨਾ ਅਤੇ ਰਾਮਦੇਵ’ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈ ‘ਜੰਗਬੰਦੀ’!
NEXT STORY 
