ਭਾਰਤੀ ਜੇਲਾਂ ਅੱਜ ਘੋਰ ਅਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਸੁਧਾਰ ਘਰ’ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਬਿਗਾੜ ਘਰ’ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਲਾਂ ’ਚ ਹਿੰਸਾ, ਮਾਰਕੁੱਟ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ’ਚੋਂ ਹਵਾਲਾਤੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋਣਾ ਇਕ ਆਮ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇਸੇ ਸਾਲ ਲੱਗਭਗ 4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਹਨ :
*15 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ‘ਸਿਵਨੀ’ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ’ਚ ਜਬਰ-ਜ਼ਨਾਹ ਦੇ ਦੋਸ਼ ’ਚ ਬੰਦ 3 ਕੈਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜੇਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ।
* 28 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ‘ਅਯੁੱਧਿਆ’ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ’ਚ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਜਬਰ-ਜ਼ਨਾਹ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ’ਚ ਜ਼ਿਲਾ ਜੇਲ ਦੀ ‘ਤਨਹਾਈ ਬੈਰਕ’ ’ਚ ਬੰਦ 2 ਸ਼ਾਤਿਰ ਕੈਦੀ ‘ਗੋਲੂ ਅਗ੍ਰਹਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੇਰ ਅਲੀ’ ਜੇਲ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਲ ਦੀ ਬਾਊਂਡਰੀ ਵਾਲ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ।
* 5 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ‘ਸਦੀਆ ਜੇਲ’ (ਆਸਾਮ) ਤੋਂ 4 ਕੈਦੀ ਰੱਸੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
* 6 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ‘ਲੁਧਿਆਣਾ’ (ਪੰਜਾਬ) ’ਚ ਕਤਲ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਇਕ ਵਿਚਾਰਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮ ਪੁਲਸ ਕਸਟਡੀ ’ਚੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
* 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ‘ਸਿਧਾਰਥ ਨਗਰ’ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਇਕ ਪੁਲਸ ਥਾਣੇ ’ਚ ਬੰਦ 2 ਇਨਾਮੀ ਮੁਲਜ਼ਮ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਪੇਟ ਦਰਦ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਲਾਕਅੱਪ ਰੂਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਵਾ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ।
* 27 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ‘ਰੇਵਾੜੀ’ (ਹਰਿਆਣਾ) ਦੀ ਹਾਈ-ਟੈੱਕ ਜੇਲ ’ਚ ਸਾਈਬਰ ਫਰਾਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਬੰਦ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ 2 ਵਿਚਾਰਅਧੀਨ ਕੈਦੀ ਜੇਲ ਦੀ ਕੰਧ ਨਾਲ ਪੌੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
* 18 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ‘ਯਰਵਦਾ’ ਓਪਨ ਜੇਲ (ਪੁਣੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਤੋਂ ‘ਸਮੀਰ ਸ਼ੇਖ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਉਮਰਕੈਦੀ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।
* 8 ਮਈ ਨੂੰ ‘ਸੰਤੋਸ਼ ਲਕਸ਼ਮਣ ਭਿੰਗਾਰੇ’ ਨਾਮੀ ਉਮਰਕੈਦੀ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜੇਲ ’ਚੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ।
* 12 ਮਈ ਨੂੰ ‘ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ’ (ਗੁਜਰਾਤ) ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ‘ਸਾਬਰਮਤੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ’ ’ਚ ਕਤਲ ਅਤੇ ਪੋਕਸੋ ਐਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ‘ਰਾਮਾਭਾਈ ਪਰਮਾਰ’ ਨਾਮੀ ਕੈਦੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਨ ਗੇਟ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਦੌਰਾਨ ਸੀ. ਸੀ. ਟੀ.ਵੀ. ਦੇਖਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ।
* 13 ਮਈ ਨੂੰ ‘ਯਰਵਦਾ’ ਓਪਨ ਜੇਲ (ਪੁਣੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ’ਚ ਕਤਲ ਦੇ ਕੇਸ ’ਚ ਉਮਰਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ‘ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼ੰਕਰ ਅਡਸੂਲੇ’ ਜੇਲ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।
* 13 ਮਈ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਗੋਲਾਘਾਟ’ (ਅਾਸਾਮ) ਜ਼ਿਲੇ ’ਚ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਡਕੈਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁਲਜ਼ਮ ‘ਦਿਲੀਪ ਸਹਨੀ ਉਰਫ਼ ਲਗਨ’ ਨੇ ਪੁਲਸ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ’ਚ ‘ਦੇਰਗਾਂਵ’ ਲਿਜਾਣ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਪੁਲਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਸ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਿਆ, ਤਾਂ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣੀ ਪਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
* 15 ਮਈ ਨੂੰ ‘ਪਟਿਆਲਾ’ (ਪੰਜਾਬ) ਦੀ ਹਾਈ-ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਕੈਦੀ ਕੰਬਲ ਦੀ ਰੱਸੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਧ ਟੱਪ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਭੱਜਣ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨਾਂ ’ਚੋਂ ਦੋ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਭਾਰਤੀ ਜੇਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ’ਚ ਖੁੰਝ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਾਂ ਮਹਿਜ਼ ਕੁਝ ਕੁ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਲੋਂ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜੇਲਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੈਦੀ ਹੋਣਾ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ’ਚ ਜੇਲਾਂ ’ਚ 4.54 ਲੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ 5.11 ਲੱਖ ਕੈਦੀ ਬੰਦ ਹਨ। ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਜੇਲ ’ਚ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜੇਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ’ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੁਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਚਾਰਅਧੀਨ ਕੈਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੇਲਾਂ ’ਚ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੇਲਾਂ ’ਤੇ ਬੋਝ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਈ ਜੇਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਠੀਕ ਕਰਨ, ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
—ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ
ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਫੈਸਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਧਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
NEXT STORY 
