ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਸਥਾਵਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣਗੇ। ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ। ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਥੱਕ-ਹਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਸ਼ਕਲ, ਆਕਾਰ, ਭਾਰ, ਦਿੱਖ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੂਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਗਿਆਤ, ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਅਣਜੰਮਿਆ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਇਕ ਭਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਧਰਮ-ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਕਸ਼ (ਮੁਕਤੀ) ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਸਾਧੂ, ਸੰਤ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਲੋਕ, ਸਾਧਕ, ਮਹੰਤ, ਯੋਗੀ, ਤਪੱਸਵੀ, ਜਤੀ-ਸਤੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਤਿਆਗੀ, ਅਘੋਰੀ-ਸਾਧੂ, ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ’ਤੇ ਰਾਖ ਲਾ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਪੱਸਿਆ ’ਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਕੁੰਭ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿਖੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ‘ਸੰਗਮ ਸਥਲ’ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ ਪਰ ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ 2025 ਦੇ ਮਹਾਕੁੰਭ ਵਿਚ 70 ਤੋਂ 80 ਕਰੋੜ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ, ਸਿਹਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਠਹਿਰਨ, ਪਖਾਨੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਫਾਈ, ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਅਣਗਿਣਤ ਵੀ. ਆਈ. ਪੀਜ਼ ਦਾ ਮਹਾਕੁੰਭ ’ਚ ਡੁਬਕੀ ਲਾਉਣ ਲਈ ਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਦਸੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਸੰਗਮ ਸਥਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਗੱਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮਹਾਸਭਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ, ਆਸਥਾ ਦੀ ਡੁਬਕੀ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਕੁੰਭ ਇਸ਼ਨਾਨ 12 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਕੁੰਭ 144 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 2025 ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ।
ਆਓ ਇਸ ਮਹਾਕੁੰਭ ਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਜਾਣੀਏ। ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਵਿੱਤਰ ਘੜੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ। ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਕੁੰਭ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਢੋਲ, ਭਾਂਡਾ ਜਾਂ ਘੜਾ ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਇਕਜੁੱਟ ਹੋਣਾ, ਮਿਲਣਾ, ਇਕੱਠੇ ਤੁਰਨਾ, ਇਕੱਠੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣਾ’। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਰਿਗਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੁਆਲੇ ਮਿਲਣਾ’ ਹੈ।
ਮਹਾਕੁੰਭ ਜਾਂ ਕੁੰਭ ਦੇ ਚਾਰ ਸਥਾਨ ਹਨ, 1. ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 2. ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ’ਤੇ, 3. ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਨਾਸਿਕ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਅਤੇ 4. ਉੱਜੈਨ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਿਪਰਾ’ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਭਸਮ ਆਰਤੀ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼’ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਜਾਂ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਦੇ ਛਲਕਣ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਚਾਰੇ ਸਥਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।
ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਇਕੱਠ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਪਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਭ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਆਯੋਜਨਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਮੱਠਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲੇ ਹਿੰਦੂ ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਜੂਪੀਟਰ (ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ) ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਅਤੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 6 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਿਕ ਅਤੇ ਉੱਜੈਨ ਕੁੰਭ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1 ਸਾਲ ਦਾ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਨੈਸਕੋ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁੰਭ ਮੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਮੂਰਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ’ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2025 ਵਿਚ, 70 ਤੋਂ 80 ਕਰੋੜ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਣਗੇ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸੰਤ ਵੀ ਕੁੰਭ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਖਾੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਂਝ 13 ਸਰਗਰਮ ਅਖਾੜੇ ਹਨ।
1. ਸ਼ੈਵ ਅਖਾੜੇ : ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ, ਅਟਲ, ਨਿਰੰਜਨੀ, ਆਨੰਦ, ਜੂਨਾ, ਆਵਹਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ।
2. ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਅਖਾੜੇ : ਨਿਰਵਾਣੀ, ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮੋਹੀ।
3. ਸਿੱਖ ਅਖਾੜੇ : ਵੱਡਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਉਦਾਸੀਨ, ਛੋਟਾ ਪੰਚਾਇਤੀ ਉਦਾਸੀਨ, ਨਿਰਮਲ।
ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵੀ ਅਖਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਦਸਨਾਸੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
4. ਨਾਥ ਪੰਥੀ ਅਖਾੜਾ : ਗੋਰਖਨਾਥ
5. ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ : ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ 6 ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਇਕ ਲੰਗੋਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਧੂਣੀ ਦੀ ਰਾਖ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਗੋਟ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਅਖਾੜਾ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਬਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਧੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ’ਚ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡਦਾਨ ਅਤੇ ਦੰਡੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਘੋਰ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ‘ਲਿੰਗਤੋੜ’ ਕਰ ਕੇ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਦਿਗੰਬਰ ਰਹੇਗਾ ਭਾਵ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਛੱਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਸਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਧੂਣੀ ਦੀ ਰਾਖ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹੋਣਗੇ। ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ਾਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ’ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੱਕ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਗੇਰੂਆ (ਭਗਵਾਂ) ਕੱਪੜਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੁਆਲੇ ਲਪੇਟਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਸਟਰ ਮੋਹਨ ਲਾਲ (ਸਾਬਕਾ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ, ਪੰਜਾਬ)
ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ
NEXT STORY 
