ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ’ਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਨੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੱਚੇ ਤੇਲ, ਤਰਲੀਕ੍ਰਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (ਐੱਲ. ਐੱਨ. ਜੀ.) ਅਤੇ ਰਿਫਾਇਨਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ’ਚ ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ (ਐੱਲ. ਪੀ. ਜੀ.) ਅਤੇ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (ਪੀ. ਐੱਨ. ਜੀ.) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ। ਐੱਲ. ਪੀ. ਜੀ. ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਅਤੇ ਬਿਊਟੇਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੀ. ਐੱਨ. ਜੀ. ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੀਥੇਨ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਰੈੱਸਡ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ (ਸੀ. ਐੱਨ. ਜੀ.), ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਹਨ ਪੈਟਰੋਲ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੇ ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਵਾਲੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਟੋਵ ’ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੋਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਭੂ-ਸਿਆਸੀ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਦਕਿ ਬਿਜਲੀਕਰਨ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਬਿਜਲੀ ਗਰਿੱਡ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਵਲੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਥਾਨਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹਨ, ਇਕੋ-ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੋਲਟੇਜ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਸੁਵਿਧਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਕੋਲੇ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖਨਨ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ’ਚ ਵੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ।
ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ’ਚ, ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਇੰਡਕਸ਼ਨ ਸਟੋਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰੈਮਿਕ ਡਿਸਕ ’ਤੇ ਬਣੇ ਖਾਂਚਿਆਂ ’ਚ ਲਪੇਟੀ ਹੋਈ ਹੀਟਿੰਗ ਕੋਇਲ ਦੀ। ਹੀਟਿੰਗ ਕੋਇਲ ਗੈਸ ਸਟੋਵ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਇਹ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੇ ਭੋਜਨ ਤੱਕ ਗਰਮੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਊਰਜਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇੰਡਕਸ਼ਨ ਸਟੋਵਟੌਪ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟੋਵ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ’ਚ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬਿਜਲੀ ਕਰੰਟ ਦੇ ਭੰਵਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਬਰਤਨ (ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਹੋਵੇ) ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪ੍ਰਤੀ ਬਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੰਡਕਸ਼ਨ ਸਟੋਵ ਮਹਿੰਗੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਇਹ ਖ਼ਰਚਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਬਿਜਲੀ ਊਰਜਾ ਦਾ 85-90 ਫੀਸਦੀ ਤਾਪ ਊਰਜਾ ’ਚ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗੈਸ ਸਟੋਵ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕੇਵਲ 40 ਫੀਸਦੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਾਟਲਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ’ਚ ਭਰੇ ਗਏ ਐੱਲ. ਪੀ. ਜੀ. ਸਿਲੰਡਰਾਂ ਦੀ ਡਲਿਵਰੀ ਅਤੇ ਟਰੱਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ’ਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੀ. ਐੱਨ. ਜੀ. ਨੈੱਟਵਰਕ ’ਚ ਵੀ ਲਾਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਾਧੂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਕੀ? ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੀ ਤਾਪ ਸਮਰੱਥਾ 40 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਵੇਂ ਪਲਾਂਟ 44 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਤਾਪ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਰੱਥਾ ’ਚ ਹਰੇਕ ਅੰਕ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਾਲਣ ਦੀ ਖਪਤ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਿਕਾਸ ’ਚ 2-3 ਫੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ। ਗੈਸ ਟਰਬਾਈਨ, ਜੇਕਰ ਸਟੀਮ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ’ਚ ਚਲਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ 50 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ, 64 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ’ਚ, ਕੋਲੇ ਦਾ ਗੈਸੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੋਹਰੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲੇ ਗੈਸ ਟਰਬਾਈਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਬੰਧੀ ਏਜੰਡੇ ਨਾਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕੁਕਿੰਗ ਕਿਵੇਂ ਮੇਲ ਖਾਵੇਗੀ? ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਅ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਔਸਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ’ਚ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਪਮਾਨ ਕੰਟਰੋਲ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਰਸੋਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ’ਚ ਮਾਮੂਲੀ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਮੈਨੇਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਿਜਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ। ਕੈਪਚਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਹੀਰੇ, ਗ੍ਰਾਫੇਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਫਾਈਬਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੇਤ ਦੇ ਬਦਲ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਲੜੀ ਵਾਲੇ ਪੌਲੀਮਰ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ’ਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
(‘ਲਾਈਵਮਿੰਟ’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)
ਨਾ ਈਰਾਨ, ਨਾ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ : ਭਾਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ
NEXT STORY 
