“ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਵੇਗਾ।” 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 2006 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਮ ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਸਨ।
ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਭਾਰਤ ਤਕਨੀਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ‘ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ’ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੀ ਖੋਜਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਕਸਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਹੀ ਉੱਭਰਦੇ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਸੰਮੇਲਨ (ਈ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਆਈ. ਸੀ. 2026) ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਚ ਈ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਆਈ. ਸੀ. ਸਾਲ 2025 ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਤਕਨੀਕੀ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਤੁਰੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਲਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗ ਉੱਨਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਖੋਜ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕੋਈ ਇਕ ਸੰਸਥਾਨ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਦਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਜਗਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਘਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਈ.ਐੱਸ.ਟੀ.ਆਈ.ਸੀ. 2026 ਇਸ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ 12 ਵਿਸ਼ਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਉੱਨਤ ਨਿਰਮਾਣ, ਊਰਜਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਜੈਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਸੰਚਾਰ, ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ, ਖੇਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਰੋਬੋਟਿਕਸ, ਉੱਨਤ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ, ਇਮਰਸਿਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਲੈਬਾਰਟਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਤਰੱਕੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੈਵ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ’ਚ ਖੋਜ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ’ਚ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ’ਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਪਰਖ, ਨਿਵੇਸ਼, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਮੀਦਾਂ ਅੰਤ ’ਚ ਇਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਖੋਜਕਾਰ ਕੋਲ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ, ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਣ।
ਈ.ਐੱਸ.ਟੀ.ਆਈ.ਸੀ. 2026 ‘ਫਰੰਟੀਅਰਸ ਇਨ ਫੋਕਸ’ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ‘ਯੰਗ ਰਿਸਰਚਰਸ ਐਂਡ ਇਨੋਵੇਟਰਸ ਪਿੱਚ ਕਾਰਨਰ’ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਨੈਕਸਟ-ਜੇਨ ਡਿਸਕਵਰੀ ਐਕਸਪੋ’ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਭਰਦੇ ਡੀਪ-ਟੈਕ ਤੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਹੱਬ’ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਵੇਗਾ।
ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਕੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਉੱਦਮਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਊਰਜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਦਯੋਗ ਜਗਤ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਈ.ਐੱਸ.ਟੀ.ਆਈ.ਸੀ. 2026 ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਾਈਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਣ।
ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ 2047 ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਕਲਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਕਸਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਸਾਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਈ. ਐੱਸ. ਟੀ. ਆਈ. ਸੀ. 2026 ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਇੱਛਾ ਹੈ—ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਕਰੀਬ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ’ਚ ਬਦਲਣਾ।
- ਡਾ. ਜਿਤੇਂਦਰ ਸਿੰਘ
ਤਿਉਹਾਰੀ ਸੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ
NEXT STORY 
