ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰਡੀਓਲੋਜੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਓਲੋਜਿਸਟ ਡਾ. ਧੀਮਾਨ ਕਹਾਲੀ ਨੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਆਪਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਦਰਅਸਲ, ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਪਦਾਰਥ (ਪੀ. ਐੱਮ. 2.5), ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (ਐੱਨ. ਓ. 2) ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਹਾਰਟ ਫੇਲੀਅਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸੋਜ, ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇਕ ਘਾਤਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਣ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸੋਜਸ਼, ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਐਂਡੋਥੈਲੀਅਲ ਡਿਸਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਖੀਰ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ-ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ, ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਜੋਖਮਾਂ ਦਾ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ। ਐਂਜੀਓਪਲਾਸਟੀ ਅਤੇ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਵੈਸਕੁਲਰ ਇਲਾਜ ਸਮੇਤ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਕਥਾਮ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਹਾਰਟ ਫੇਲੀਅਰ (ਐੱਚ. ਐੱਫ.) ਨੂੰ ਦਿਲ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਖੂਨ ਪੰਪ ਕਰਨ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਮ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀਪਨ, ਪੇਟ ਵਿਚ ਭਾਰੀਪਨ, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਜ, ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਸੋਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹਨ। ਛਾਤੀ ’ਚ ਭਾਰੀਪਨ ਜਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਕੁਝ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਐੱਚ. ਐੱਫ. ਆਮ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 60 ਤੋਂ 70 ਲੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਹ 1 ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਵੇਗੀ। ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰਟ ਫੇਲੀਅਰ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਕਈ ਸਹਿ-ਰੋਗ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਰਟ ਫੇਲੀਅਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। 1. ਘੱਟ ਅਸਵੀਕਾਰ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਹਾਰਟ ਫੇਲੀਅਰ, ਜਿੱਥੇ ਦਿਲ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪੰਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁੰਗੜਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਆਮ ਪੰਪਿੰਗ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਐੱਚ. ਐੱਫ. ਦਾ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਨ ਦੀ ਪੰਪਿੰਗ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲਤਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਇਜੈਕਸ਼ਨ ਫਰੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਜੈਕਸ਼ਨ ਫਰੈਕਸ਼ਨ 20 ਤੋਂ 25 ਫੀਸਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ 50-60 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਸੁਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਤਰ ਇਜੈਕਸ਼ਨ ਫਰੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰਸਤ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਇਕ ਹੋਰ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਗਠੀਏ ਦੀ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਠੀਏ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦੇ ਵਾਲਵ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਠੀਏ ਦਾ ਬੁਖਾਰ ਇਕ ਸੋਜਸ਼ ਵਾਲੀ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਦਿਲ ਵਿਚ। ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਂ ਘੱਟ ਇਲਾਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਟ੍ਰੈਪ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਐੱਚ. ਐੱਫ. ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ (ਕ੍ਰੋਨਿਕ ਆਬਸਟ੍ਰੱਕਟਿਵ ਲੰਗ ਡਿਜ਼ੀਜ਼/ਸੀ. ਓ. ਐੱਲ. ਡੀ.) ਹੈ। ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈੱਡਸਾਈਡ ਈਕੋ-ਕਾਰਡੀਓਗ੍ਰਾਮ, ਛਾਤੀ ਦਾ ਐਕਸ-ਰੇ ਅਤੇ ਐੱਨ. ਟੀ. ਪ੍ਰੋ. ਬੀ., ਐੱਨ. ਪੀ. ਪ੍ਰੋ.। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਲ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੱਧ-ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਉਮਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮਰੀਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 2 ਤੋਂ 3 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਕਈ ਵਾਰ, ਐੱਚ. ਐੱਫ. ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਇਸਕੈਮਿਕ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀੜਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਚਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸੋਧ ਉਪਾਅ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ-ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਾਂਠਾ ਅਤੇ ਸਮੋਸਾ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਡੂੰਘੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਾਈਬਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਤਾਜ਼ੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਸਰਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਕਸਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿਗਰਟ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੋਟਾਪਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ।
ਅਤੇ ਦੇਰੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ 2-3 ਘੰਟਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲਡਨ ਆਵਰ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਮਾਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ਼ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ 6 ਤੋਂ 12 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਵ ਕਿ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁੱਜਣ ਪਿੱਛੋਂ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ 2-3 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ 50 ਫੀਸਦੀ ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰਿਤਵਿਕ ਮੁਖਰਜੀ
Health Tips: ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਜਾਵੋ ਸਾਵਧਾਨ! ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਨੁਕਸਾਨ
NEXT STORY 
