ਅੱਜ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ 4 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ 4 ਸਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬੀਤੇ, ਇਹ ਇਕ ਦਰਦ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹਰ ਪਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
1982 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਹਤ ਲਾਭ ਲਈ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਜਿੰਦਲ ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ ਸੈਂਟਰ ਗਏ ਸੀ। ਬਾਗ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਦਾਸ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਨੈਚਰੋਪੈਥੀ ਸੈਂਟਰ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੇਂਦਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਲਮਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸੀਮੈਂਟ ਫੈਕਟਰੀ ਲਗਵਾਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਕ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ।
ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਸਮਾਂ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਸਾਹਮਣੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਥਰ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਤੋਸ਼! ਤੂੰ ਕਿਹਾ ਚਲੋ ਉਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੋ। ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖੋ। ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਨਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕੇ।’’
ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਸੀਂ 1977 ਵਿਚ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹੋ–ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੋਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੋਗੇ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਰਿਆ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਸਮਾਂ ਬਦਲਿਆ, ਮੁੜ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ। ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ 4 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬੰਗਲੌਰ ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਸੁਪਨਾ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਅੱਜ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ 60 ਸਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ, ਇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਔਖੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਹਰ ਕਦਮ ’ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ ਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ‘ਨਿਜ ਪਥ ਕਾ ਅਵਿਚਲ ਪੰਥੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨਾ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜਾਣਾ ਹੈ-‘ਜਾਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਆਏ ਹਨ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸਾਰੇ ਜਾਣਗੇ।’
ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਮੌਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵਲੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਜੇਲ੍ਹਖਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਨਾਹਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੀ। ਬੇਟਾ ਵਿਕਰਮ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 7 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੈਰੋਲ ’ਤੇ ਘਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਦੋਸਤ 6 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਲੰਮੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ -“ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣਗੇ, ਸੋਚੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਮੰਤਰੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇਕ ਕਾਗਜ਼ ’ਤੇ ਇੰਨਾ ਲਿਖ ਦਿਓ ਕਿ ਮੇਰਾ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਛੁਡਵਾ ਦੇਵਾਂਗਾ।”
ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਇਹ ਸੱਚ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਛੁਡਵਾਇਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਬੈਠੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਹਾਂ ਸੰਤੋਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋ? ਉਹ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਣਗੇ, ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਾਂਗੇ।’’
ਮੈਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਣ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ। ਮੈਂ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਪਰ 1990 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲੜਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ’ਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਸ਼! ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਬੋਲ ਪਏ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋ-ਤੁਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ ਹੋ। ਹੁਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਖਾਲੀ ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰੋ।
ਮੈਂ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹੀ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹਰ ਕਦਮ ’ਤੇ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵਾਰ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਲਗਭਗ ਸੂਬੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਚੋਣ ਲੜਨਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹਾਰਨਾ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ 16 ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ 21 ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਅਜਿਹੀ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਦਿਨ ਜੇਲ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੱਠੀ ਮਿਲੀ, ਲਿਫਾਫਾ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ- ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੋਲ ਜੇਲ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲਿਫਾਫਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਦਾਗ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪੁੜੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਮਿਲੀਆਂ :
ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਹਮਾਰੇ ਪਾਸ ਰਹਿਨੇ ਦੋ,
ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿਸ ਗਲੀ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ।
ਅੱਜ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਮੈਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਦੋਂ ਬਾਹਰ ਆਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੱਠੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ-ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰੁਮਾਲ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ-ਬਹੁਤ ਸੋਚਿਆ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕਲਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ-ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਆਸ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸਨ :
ਤੁਮਹਾਰੇ ਪਿਆਰ ਕੀ ਪਾਤੀ ਰਹੇ ਨਿਤ ਜੇਲ ਮੇਂ ਆਤੀ,
ਨਾ ਜਾਨੇ ਕੌਨ ਸੀ ਪਾਤੀ ਤੁਮਹਾਰੇ ਪਾਸ ਲੇ ਆਏ।
ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਸਰਾਧ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੇਜਲ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤੇ ਕਦੇ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।
ਸੰਤੋਸ਼! ਤੁਹਾਡੇ ਰੁਮਾਲ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਉਥੇ ਉਂਝ ਹੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਰੁਮਾਲ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਰੁਮਾਲ ’ਚੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡਾ ਉਹੀ...
ਸ਼ਾਂਤਾ ਕੁਮਾਰ (ਸਾਬਾਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)
ਹੁਣ ਮੂਲ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ’ਚ ਮਾਇਆਵਤੀ
NEXT STORY 
