ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਇਕ ਸਵੇਰ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਚਕਰਾਤਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਸੁਜਾਊ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਜੱਸੂਰਾਮ ਖੰਨਾ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਛਾਤੀ ’ਚ ਜਕੜਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਇਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ (ਪੀ. ਐੱਚ. ਸੀ.) ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਸਿਹਤ ਕਰਮੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਜਾਂਚਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 55 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਵਿਕਾਸ ਨਗਰ ਰੈਫਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਵਿਕਾਸਨਗਰ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ (ਸੀ. ਐੱਚ. ਸੀ.) ’ਚ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੁਪਹਿਰ ਲਗਭਗ 3 ਵਜੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਧਰਮਵਾਲਾ ਦੇ ਇਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਈ. ਸੀ. ਜੀ. ਰਾਹੀਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਕਿ ਜੱਸੂਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਐਂਜੀਓਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਇਕ ਨਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਸੀ। ਐਂਜੀਓਪਲਾਸਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ’ਚ ਇਕ ਗੁਬਾਰੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬੰਦ ਨਸ ਨੂੰ ਚੌੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਟੈਂਟ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਵੇਰੇ 10.30 ਵਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਈ. ਸੀ. ਜੀ. ਤੱਕ 4.5 ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਐਂਜੀਓਪਲਾਸਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 40 ਮਿੰਟ ਦਾ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਲੱਗਾ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਹਿਰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਈ. ਸੀ. ਜੀ. ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੇ 10 ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੱਸੂਰਾਮ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 28.6 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ’ਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ’ਚ ਦਿਲ ਦਾ ਰੋਗ ਲਗਭਗ ਇਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਡੀਕਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ’ਚ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬੇਨਿਯਮੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਕਹਾਵਤ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਮਾਂ ਹੀ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਹੈ’। ਇਲਾਜ ’ਚ ਹਰ ਮਿੰਟ ਦੀ ਦੇਰੀ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਲ ’ਚ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦਰ ’ਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਦੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਦੇ 1-3 ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਐਂਜੀਓਪਲਾਸਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸੰਪਰਕ ਦੇ 2 ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਮਰੀਜ਼ ਔਸਤਨ 6 ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਇਹ ਸਮਾਂ 12 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਦਾ ਵੀ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੇਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ :
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ : 2023 ਦੇ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ’ਚ 30-69 ਸਾਲ ਦੇ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੋਕ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ’ਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿਰਫ 11 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਹੀ ਇਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਕਈ ਲੋਕ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਦੇਖਿਆ।
ਹੋਰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੀ ਕਮੀ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਰਗੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਿੱਤੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਇਕ ਕਾਰਨ ਸਨ।
ਜ਼ਿਲਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੀ. ਐੱਚ. ਸੀ. ਐੱਸ. ਦੇ ਉਲਟ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚ ਅਕਸਰ ਈ. ਸੀ. ਜੀ. ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋੜ ਨਿਦਾਨ ਸੂਚੀ ’ਚ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪ੍ਰਤੀ 1 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ 0.45 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਟੈਸਟਾਂ ਲਈ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਇਲਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਐਂਜੀਓਪਲਾਸਟੀ ਲਈ ਕੈਥੇਟਰਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਲੈਬਾਰਟਰੀਆਂ (ਕੈਥ ਲੈਬ) ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਲੱਗਭਗ 2,500 ਕੈਥ ਲੈਬ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕੇਰਲ, ਗੁਜਰਾਤ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਲੱਗਭਗ 90 ਫੀਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ’ਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੈਥ ਲੈਬ ਵਾਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਅਕਸਰ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲ ਕਰਮੀ ਥ੍ਰੋਮਬੋਲਿਸਿਸ ਵਰਗੇ ਬਦਲਵੇਂ ਇਲਾਜਾਂ ਦੀ ਵੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਚ ਖੂਨ ਦੇ ਥੱਕੇ ਨੂੰ ਘੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਕਟਰ ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਗੁੰਝਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ’ਚ ਸੰਕੋਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੀਮਤ ਜਨਤਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਮਰੀਜ਼ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦਾ ਰੁਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮਰੀਜ਼ ਅਕਸਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ABPMJAY ਵਰਗੀਆਂ ਜਨਤਕ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤਹਿਤ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਨਿਦਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ, ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ।
ਉਦੋਂ ਤੱਕ, ਕਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ’ਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ’ਤੇ, ਸਗੋਂ ਭੂਗੋਲ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੰਜੋਗ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ।
—ਸਵਾਗਤ ਯਾਦਵਾਰ
ਬਜ਼ਾਰੀਕਰਨ : ਵਿਵਸਥਾ ’ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ
NEXT STORY 
