ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (ਆਰ. ਬੀ.ਆਈ.) ਦੀ ਤਜ਼ਵੀਜ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲਵਰਗ (10 ਅਤੇ 20 ਰੁਪਏ) ’ਚ ਪੌਲੀਮਰ ਜਾਂ ‘ਪਲਾਸਟਿਕ’ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਰੰਸੀ ਯਾਤਰਾ ’ਚ ਇਕ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਟਿਕਾਊਪਣ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਬੱਚਤ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਸਮਾਵੇਸ਼ਿਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1988 ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿੱਚ ਟਿਕਾਊਪਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ’ਚ ਹੈ। ਇਕ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਨਮੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਚਰ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲਵਰਗ ਦੇ ਨੋਟ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਰ.ਬੀ.ਆਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਾਪਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ 10 ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਇਕ ਸਾਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਇਸ ਖਰਚ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਨੋਟਾਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ’ਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਟਿਕਾਊਪਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਰੇਹੜੀ-ਫੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ, ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰ ਰੋਜ਼ ਛੋਟੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਨੋਟ ਸਹੂਲਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹੀ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਕਦੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਕਦ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਟਿਕਾਊਪਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਬੋਝ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਬਾਇਓਡੀਗ੍ਰੇਡੇਬਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਤੀ ਬੱਚਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪੌਲੀਮਰ ਕਚਰੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾਏ ਹਨ।
ਕਰੰਸੀ ਸੁਧਾਰ ਕਦੇ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। 2016 ਦੀ ਨੋਟਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਜੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹਨ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪੈਸਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਘੱਟ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਉਠਦੇ ਹਨ। 2013 ’ਚ ਜਦੋਂ ਕੋਚੀ ਅਤੇ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ’ਚ ਟ੍ਰਾਇਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੰਸਦ ’ਚ ਲਾਗਤ, ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉੱਠੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹਨ।
ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਰੱਖਿਅਤ’ ਮੌਦ੍ਰਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਟਿਕਾਊ ਨੋਟ ਪੁਰਾਣੇ, ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣਗੇ। ਇਹ ਸਰਕਾਰ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗਾ ਪਰ ‘ਪਲਾਸਟਿਕ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ’ਚ ਬਨਾਊਟੀਪਨ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈਪਨ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ‘ਅਸਲੀ’ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਕਰੰਸੀ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੌਦ੍ਰਿਕ ਭਵਿੱਖ ਡਿਜੀਟਲ ਹੈ।
ਆਰ. ਬੀ. ਆਈ. ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਿਜੀਟਲ ਕਰੰਸੀ ਦਾ ਪਾਇਲਟ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਨਕਦ ਤੁਰੰਤ ਗਾਇਬ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਇਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੀਮਰ ਨੋਟ ਮਹਿਜ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਵੇਸ਼ਿਤਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਨਗਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ।
—ਪੂਰਣੇਦੂ ਰੰਜਨ
ਬੰਗਾਲ ਦੇ 100 ਦਿਨ : ਡਰ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇ ਤੱਕ
NEXT STORY 
