ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਕਹਾਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਇਕ ਇਨਾਮ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਓਲੰਪਿਕ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ’ਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ਼ਾਰੇ ’ਤੇ ਸਿਰ ਹਿਲਾਓ। ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਤਾਲੀ ਵਜਾਓ। ਕਦੇ ਨਾ ਪੁੱਛੋ ਕਿਉਂ। ਜੇਕਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਪਰਾਧ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹੁੰਦੇ। ਭਾਰਤੀ ਘਰਾਂ ’ਚ, ਵੱਡਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੁੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲ, ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ।
ਜਿਸ ਪਲ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ, ਕੋਈ ਹਾਫ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?’’ ਕਿਧਰੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਚੁੱਪਚਾਪ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ’ਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਚੁੱਪ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਅਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਮੁਸੀਬਤ ’ਚ ਪਾ ਦੇਵੇਗਾ।
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਇਨਸਾਨ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਕਲਾ ’ਚ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੇਤਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਹ ਸਾਡਾ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ!’’ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਡਾਈਨਿੰਗ ਟੇਬਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਇਹ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਚਰਚ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਉੱਚੇ ਆਸਣ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਮੰਗਣ ਲਈ ਵੀ ਆਕਸੀਜਨ ਸਪੋਰਟ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣਾ ਪਾਪਮਈ, ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜੋੜਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਨਾਲ ਬਦਕਿਸਮਤੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੀਮਾਰੀ ਜਾਂ ਤਰੱਕੀ ’ਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਨਤੀਜਾ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਪਨਪਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹਨ ਜੋ ਅਣ-ਕੰਟਰੋਲਡ ਕੀਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਧਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਸੱਤਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੈ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਜੋ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੋਚਣਾ ਜੋਖਮ ਭਰਿਆ ਹੈ ਪਰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਫੋਟੋਕਾਪੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦੁਹਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਕਿਉਂ’ ਪੁੱਛਣ ਨੂੰ ਇਕ ਭਟਕਾਅ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੱਟੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਇਕ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਨਾਗਰਿਕ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਸ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰੋ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਕੋਈ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਤੀਜਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੇਕ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਾਚਿਆਂ-ਚਾਚੀਆਂ, ਪਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਜੋ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ’ਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਕੋ-ਇਕ ਉਮੀਦ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੋ।
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬਾਰੀਕ ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਅਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰੋ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ’ਚ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਸਵਾਲ...!
-ਰਾਬਰਟ ਕਲੀਮੈਂਟਸ
ਅਗਵਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ
NEXT STORY 
