ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਬ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਉਤਸਵ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁੱਭ ਯੱਗ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਮੌਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ’ਚ ਸਥਿਰ ਚੇਤਨਾ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ—ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਮਝ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ 360-ਡਿਗਰੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਭਾਵ ਹਰ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਨਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਸਲ ’ਚ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕੋਈ ਸਿਰਫ ਦੇਵ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਅਸੀਮ ਜ਼ੀਰੋ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲਾਤੀਤ ਹਨ, ਨਾਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੌਨ ਹਨ ਅਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ‘ਆਦਿ ਯੋਗੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਯੋਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ—ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਰੂਪ ਸਾਨੂੰ ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਸਿਰਜਣਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਕਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ’ਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਧਰਤੀ ਲਈ ਗਰਾਊਂਡਿੰਗ ਅਭਿਆਸ, ਪਾਣੀ ਲਈ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਅਗਨੀ ਲਈ ਊਰਜਾ ਸੰਤੁਲਨ, ਹਵਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਲਈ ਧਿਆਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਚੱਕਰ ’ਚ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਅਸੀਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਖੰਡਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਰੌਲੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅੱਜ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਦੁਨੀਆ ਲਗਾਤਾਰ ਤੁਲਨਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਂਡਵ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵੀ ਧਿਆਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਰੌਲੇ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੌਨ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੇ ਪੰਜ-ਤੱਤ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਾਨੂੰ ‘ਗਰਾਊਂਡਿਡ’ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਲ ਸਾਨੂੰ ‘ਕਰੁਣਾਮਈ’ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਨੀ ‘ਉਦੇਸ਼ਪੂਰਨ’ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ‘ਲਚਕੀਲੀ’ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਾਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਾਲ’ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵ (ਗਿਆਨ)-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ : ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਧਿਆਨ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹਾਂਪੱਖੀ ਰੂਪ ’ਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਿਊਰਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏ.ਆਈ.) ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਏ.ਆਈ. ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ। ਏ.ਆਈ. ਪੈਟਰਨ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਧਕ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਉਹ ਪਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੋ ਸਤਹਿ ਸੂਚਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਏ.ਆਈ. ਸਾਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ। ਏ.ਆਈ. ਫੈਸਲੇ ਸੁਝਾਅ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ। ਏ.ਆਈ. ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਰੁਣਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜੇ ਏ.ਆਈ. ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ, ਅੰਤਰ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਸਲੀ ‘ਸ਼ਿਵਤਵ’ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ’ਚ ਸ਼ਿਵ ਸਿਰਫ ਸੰਹਾਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨੇਤਰ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਹਿ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪਾਰ ਵੀ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨ ਏ.ਆਈ. ਨੂੰ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਖਪਤਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਬਣਨਗੇ।
ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੈ, ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਏ.ਆਈ. ਨੇ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਪਰ ਸਿਰਫ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ (ਬੁੱਧੀ) ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ (ਸੰਕਲਪ) ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰਥਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ: ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਉਗਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਲੈਅਬੱਧਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਇਕ ਹੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਅਸਫਲਤਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਦੌੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਕੈਲਾਸ਼-ਵਾਸੀ, ਗੰਗਾ-ਧਾਰੀ ਨਾਗ-ਭੂਸ਼ਣ ਸ਼ਿਵ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸਾਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ’ਤੇ ਏਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਕ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅੰਗ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ’ਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਹਿਜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਮੌਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਬਣਾਈਏ।
ਸੰਗੀਤਾ ਮਿੱਤਲ
ਟਰੰਪ ਦਾ ਢੀਠਪੁਣਾ, ਬਦਲੇ ’ਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ!
NEXT STORY 
