ਜੈ ਸੋਮਨਾਥ!
ਸਾਲ 2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ’ਚ ਮੈਨੂੰ ‘ਸੋਮਨਾਥ ਸਵਾਭਿਮਾਨ ਪਰਵ’ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ’ਤੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਦੇ 1000 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਤਸਵ ਸੀ। ਹੁਣ 11 ਮਈ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੋਮਨਾਥ ਜਾਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਿਤ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਦੀ 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਿਊਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ, ਸੋਮਨਾਥ ’ਚ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਿਰਜਣਾ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੀਵੰਤ ਹੋਵੇਗੀ। 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਸੋਮਨਾਥ ਸਿਰਫ ਇਕ ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬਲ ਹਰ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ’ਚ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ : ਪ੍ਰਭਾਸੰ ਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਯ ਪ੍ਰਿਥੀਵੀਕ੍ਰਮਸੰਭਵਮ੍। ਅਰਥਾਤ ਦਿਵਯ ਪ੍ਰਭਾਸ (ਸੋਮਨਾਥ) ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ! ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਪੂਜਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਕਦੇ ਬੁਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ। ਕਈ ਸਾਮਰਾਜ ਆਏ ਅਤੇ ਗਏ, ਸਮਾਂ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਕਈ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੋਮਨਾਥ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਲਕੁਲੀਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਮ ਸ਼ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਮਹਾਰਾਜ ਧਾਰਸੇਨ ਚੌਥੇ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਦੂਜਾ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਭੀਮ ਪਹਿਲਾ, ਜੈਪਾਲ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪਾਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣ ਕੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ’ਚ ਆਪਣਾ ਅਮੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਰਣਦੇਵ ਸੋਲੰਕੀ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧਰਾਜ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਭਾਵ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਕੁਮਾਰਪਾਲ ਸੋਲੰਕੀ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੂਪਤਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਅਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਅਮੁੱਲ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਾਲਦੇਵ ਵਾਘੇਲਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਮਹੀਪਾਲ ਚੂੜਾਸਮਾ ਅਤੇ ਰਾਓ ਖੰਗਾਰ ਚੂੜਾਸਮਾ ਨੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਪੁੰਨ-ਸ਼ਲੋਕ ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 300ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਸਮੇਂ ’ਚ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੱਖਿਆ। ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਗਾਇਕਵਾੜਾਂ ਨੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀਰ ਹਮੀਰਜੀ ਗੋਹਿਲ, ਵੀਰ ਵੇਗੜਾਜੀ ਭੀਲ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਧੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਸ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ’ਚ ਇਕ ਗੱਲ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੀ ਸੋਮਨਾਥ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ। 13 ਨਵੰਬਰ, 1947 ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਖੰਡਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਹੱਥ ’ਚ ਲੈ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ, ‘‘ਇਸ (ਗੁਜਰਾਤੀ) ਨਵੇਂ ਸਾਲ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਨਾਥ ਦਾ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੱਦੇ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਜਰਾਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਆਪਣੇ ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਾਟਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਿਰੰਤਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। 1951 ’ਚ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਉਦਘਾਟਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ। ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਡਾ. ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਸਮਾਰੋਹ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮੈਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 2001 ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ, 2001 ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੁੜ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੀ 125ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਚ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਜੀ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਜੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾਣਮੱਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
11 ਮਈ, 1951 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ’ਚ ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਮੀਦ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਇਹ ਮੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਵਸਿਆ ਰਹੇਗਾ।
ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ। ‘ਵਿਕਾਸ ਵੀ, ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ’ ਦੇ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਮਾਖਿਆ ਤੋਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਤੋਂ ਉੱਜੈਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਯੰਬਕੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀਸ਼ੈਲਮ ਤੱਕ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਿਹਤਰ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ‘ਇਕ ਭਾਰਤ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਰਤ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦਿਵਯਤਾ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ’ਚ ਆਪਣਾ ਅਦਭੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਆਸਥਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਦਭੁਤ ਡੋਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਦੀ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ’ਚ, ਸੋਮਨਾਥ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਸੋਮਨਾਥ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ’ਚ ਅਤੇ ਦਾਨਵੀਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਗਲੇ 1000 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲੋਕ ਇਸ ਨੇਕ ਕਾਰਜ ’ਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸੋਮਨਾਥ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ, ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹੀ ਸਾਂਝੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਇਕਾਤਮ ਭਾਵ ਹੈ। ਇਹੀ ਭਾਵਨਾ ਸਾਨੂੰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿੱਤ ’ਚ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੋਮਨਾਥ ਧਾਮ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸੋਮਨਾਥ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋਗੇ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੂੰਜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ। ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧੜਕਣ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇਗੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਰੁਕੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਸ ਅਜੇਤੂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਸਕੋਗੇ ਕਿ ਇੰਨੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿਉਂ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਮਿੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਨਾ ਭੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।
ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਭਾਰਤ)
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਨਤੀਜੇ : ਤਿੰਨ ‘ਅਣਪਛਾਤਿਆਂ’ ਤੋਂ ਕੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ
NEXT STORY 
